SSRİ-nin səssiz ölüm planı – Bir partlayışla şəhəri məhv edən silah


1978-ci il noyabrın 17-də Sovet İttifaqı neytron bombasının uğurla sınaqdan keçirildiyini elan edib.
Musavat.com xəbər verir ki, neytron bombası Soyuq müharibə dövründə ABŞ və SSRİ arasında nüvə silahlanması yarışının ən mübahisəli layihələrindən biri olub. Bu silahın əsas məqsədi güclü dağıntılar törətməkdən daha çox, nüfuzedici neytron şüalanması vasitəsilə canlı qüvvəni sıradan çıxarmaq idi.
Şəhərlər qalır, insanlar məhv olur
Neytron bombası nüvə silahının xüsusi növüdür. Hərbi terminologiyada o, gücləndirilmiş radiasiya silahı adlandırılır. Onun əsas xüsusiyyəti partlayış zamanı ayrılan enerjinin nisbətən böyük hissəsinin yüksək enerjili neytron şüalanması şəklində yayılmasıdır.
Adi nüvə partlayışlarında zərbə dalğası, istilik şüalanması və ionlaşdırıcı radiasiya birlikdə dağıdıcı təsir göstərir. Neytron silahında isə canlı qüvvəyə qarşı nüfuzedici radiasiyanın təsirini artırmaq nəzərdə tutulur.
Bu silahın yaradılmasının arxasında düşmənin canlı qüvvəsini, o cümlədən zirehli texnikanın içərisindəki şəxsi heyəti sıradan çıxarmaq, lakin ətrafdakı tikililərə adi nüvə silahı ilə müqayisədə daha az ziyan vurmaq məqsədi dayanırdı.
Neytron bombası da nüvə partlayışı yaradır. Onun zərbə dalğası, istilik təsiri və radioaktiv nəticələri mövcuddur. Partlayışın gücündən və məsafədən asılı olaraq binalar dağıla, yanğınlar baş verə və ərazi radioaktiv çirklənməyə məruz qala bilər.
Neytron şüalanması insan orqanizminin toxumalarına nüfuz edərək hüceyrələrə və DNT-yə ciddi ziyan vurur. Yüksək dozalar ağır şüa xəstəliyinə, həyati orqanların fəaliyyətinin pozulmasına və ölümə səbəb ola bilər.
Bundan başqa, neytronların bəzi materialların atom nüvələri ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində həmin materiallarda süni radioaktivlik yarana bilər. Bu hadisə neytron aktivləşməsi adlanır.
ABŞ-nin gizli layihəsi və SSRİ-nin cavabı
Neytron bombasının yaradılması istiqamətində ilk mühüm işlər ABŞ-də aparılıb. Bu silah konsepsiyasının əsas müəlliflərindən biri amerikalı fizik Samuel Koen hesab olunur.
ABŞ-də gücləndirilmiş radiasiya texnologiyası üzərində tədqiqatlar 1950-ci illərin sonlarında və 1960-cı illərin əvvəllərində inkişaf etdirilib.
ABŞ-nin Lourens Livermor Milli Laboratoriyasının tarixi məlumatlarına görə, neytron texnologiyasından istifadə edən W66 nüvə başlığı 1974-cü ildə silah arsenalına daxil edilib. Bu başlıq düşmənin ballistik raketlərini ələ keçirmək üçün hazırlanmış Sprint raketlərində istifadə olunmaq məqsədi daşıyırdı.
Neytron silahının tətbiqi yalnız quru qoşunlarına qarşı əməliyyatlarla məhdudlaşmırdı. Soyuq müharibə dövründə onun raketdən müdafiə sistemlərində istifadəsi də nəzərdə tutulurdu.
Bu konsepsiyaya əsasən, nüvə başlığının yaratdığı güclü neytron şüalanması yaxınlaşan ballistik raketin döyüş başlığının elektron və digər həssas komponentlərinə təsir göstərərək onun fəaliyyətini poza bilərdi.
Kosmosda atmosferin olmaması nüvə partlayışının təsir mexanizmini dəyişir. Yer səthindəki partlayışlardan fərqli olaraq, kosmik vakuumda adi atmosfer zərbə dalğası yaranmır. Buna görə də yüksək enerjili radiasiyanın təsirindən istifadə raketdən müdafiə sistemlərinin hazırlanmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
1970-ci illərdə ABŞ neytron silahlarının döyüş meydanında istifadəsi üçün yeni layihələr üzərində də işləyirdi. Bunların arasında Lance taktiki raketləri üçün W70-3 və 203 millimetrlik artilleriya mərmiləri üçün W79 nüvə başlıqları var idi.
Hər iki sistemin gücləndirilmiş radiasiya variantları 1981-ci ildə ABŞ arsenalına daxil edilib. Onların əsas hərbi təyinatlarından biri Avropada mümkün genişmiqyaslı müharibə zamanı Sovet İttifaqının zirehli qoşunlarına qarşı istifadə idi.
1978-ci il aprelin 7-də ABŞ Prezidenti Cimmi Karter neytron silahlarının istehsalı ilə bağlı qərarı təxirə salıb. Bununla belə, həmin texnologiyanın inkişaf etdirilməsi tamamilə dayandırılmayıb.
1981-ci ildə Ronald Reyqan administrasiyası dövründə neytron silahlarının istehsalına yenidən başlanılması barədə qərar qəbul edilib.
SSRİ-də də bu istiqamətdə hərbi tədqiqatlar aparılıb. Lakin Sovet neytron bombasının tarixi ilə bağlı mühüm bir məqam var.
1978-ci il noyabrın 17-də SSRİ rəhbəri Leonid Brejnev amerikalı senatorlarla görüşdə ölkəsinin neytron bombasını illər əvvəl sınaqdan keçirdiyini, lakin onun kütləvi istehsalına başlamadığını bildirib.
Neytron bombasının aqibəti və bilinməyən təhlükələr
Neytron silahlarının qarşısında ciddi texniki məhdudiyyətlər mövcud idi.
Atmosferdə neytronların yayılması və müxtəlif maddələrlə qarşılıqlı təsiri onların təsir məsafəsini məhdudlaşdırırdı. Bundan başqa, torpaq, beton, su və xüsusi qoruyucu materiallar şüalanmanın intensivliyini azalda bilirdi.
Neytron bombasının istənilən maneəni keçərək bütün canlıları məhv etməsi barədə təsəvvür də doğru deyil. Qorunmanın effektivliyi materialın xüsusiyyətlərindən, qalınlığından və digər amillərdən asılıdır.
Neytron silahlarının digər problemi radioaktiv nəticələrin tamamilə aradan qaldırılmaması idi. Bəzi materiallarda neytron aktivləşməsi nəticəsində yaranan radioaktivlik partlayışdan sonra da təhlükə yarada bilərdi.
Soyuq müharibənin sonrakı mərhələlərində bu silahların hərbi əhəmiyyəti yenidən qiymətləndirilib. ABŞ 1990-cı illərdə özünün neytron döyüş başlıqlarını arsenalından çıxarıb.
Neytron silahları ilə bağlı tədqiqatlar yalnız ABŞ və SSRİ ilə məhdudlaşmayıb. ABŞ Milli Müdafiə Universitetinin araşdırmasına əsasən, Çin də belə silah üzərində işləyib və 1988-ci il sentyabrın 29-da gücləndirilmiş radiasiya qurğusunun uğurlu sınağını keçirib.
Musavat.com
