Qara dənizdə müharibədən sonrakı düzən: Montrö, regional sahiblik və Türkiyənin strateji rolu


2026-cı ilin qışına qəribə bir gərginliklə daxil olduq. Bir tərəfdən Ukraynada müharibənin sülh sazişi ilə başa çatması ilk dəfə real ehtimal kimi müzakirə olunur, digər tərəfdən isə hər kəs hələ susmamış silahların ardınca gələcək əsas sualı verir: Atəşkəsin imzası quruduqda Qara dənizin təhlükəsizliyini kim, hansı qayda ilə təmin edəcək?
Bu sual hər dəfə müzakirəyə çıxarılanda eyni yerə gəlib çıxır: İstanbul. Çünki müharibədən sonrakı Qara dəniz arxitekturası ilə bağlı demək olar ki, bütün ehtimal hesablamaları Boğazların iki sahilindən və onları idarə edən doxsan illik müqavilədən keçir. 2026-cı ilin martında “Dəniz Elementləri Komandanlığı”nın yaradılacağı barədə xəbərin yaratdığı sarsıntı məhz buna görə qərargah müzakirəsindən daha böyük məsələ idi. Sual belə idi: Türkiyə Qara dənizin təhlükəsizliyinə töhfə verərkən Montrö balansını və öz təşəbbüsünü qoruya bilərmi, yoxsa bölgəyə kənardan daimi hərbi mövcudluqmu dəvət edir?
Bu yazı həmin sualın ardınca gedir. Lakin əvvəlcə ortada necə bir “arxitektura” olduğunu görmək lazımdır, çünki Türkiyə bu binanı əslində müharibə başa çatdıqdan sonra deyil, müharibənin tam ortasında inşa etməyə başlayıb.
“Strategiyanın lövbəri: “Regional sahiblik”” Türkiyənin Qara dənizlə bağlı strategiyasını vahid bir anlayış ümumiləşdirir: regional sahiblik. Bu anlayış Qara dənizin bir dövlət tərəfindən idarə edilməsini deyil, təhlükəsizlik məsələlərində prioritetin sahilyanı dövlətlərdə olmasını müdafiə edən yanaşmanı ifadə edir. Bu anlayışda Türkiyə mühüm və lider aktor olsa da, məqsəd regiondankənar hərbi qüvvələrin müəyyənedici hala gəlməsinin qarşısını almaq və sahilyanı ölkələrin məsuliyyətini ön plana çıxarmaqdır. Rəsmi ritorikada tez-tez vurğulanan bu prinsip sadə bir tezisə əsaslanır: “Qara dənizin təhlükəsizliyi, ilk növbədə və mümkün qədər, dənizə çıxışı olan sahilyanı dövlətlər tərəfindən təmin edilməlidir”. Buna əsasən regiondankənar böyük güclərin donanmalarının Qara dənizdə daimi yerləşdirilməsi həllin deyil, problemin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Bu tezisin hüquqi lövbəri Montrö Konvensiyasıdır. 1936-cı ildən etibarən Montrö Qara dənizə sahili olmayan dövlətlərin hərbi gəmilərinə tonnaj və müddət məhdudiyyətləri tətbiq etməklə hövzəni struktur baxımından “qapalı” saxlayıb və bununla da onun böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilməsinin qarşısını alıb. Türkiyənin Rusiya-Ukrayna müharibəsi boyunca Montrö Konvensiyasının 19-cu maddəsini qətiyyətlə tətbiq edərək müharibə aparan tərəflərin hərbi gəmiləri üçün Boğazları bağlaması bu tezisin ən konkret sınağı idi. Milli Müdafiə Nazirliyinin 2026-cı ilin aprelindəki açıqlaması ilə ümumiləşdirdiyi kimi, bunun sayəsində Qara dəniz “keçmişdə olduğu kimi, bu gün də genişmiqyaslı münaqişə zonasına çevrilməyib”.
Regional sahiblik bu baxımdan həm təhlükəsizlik doktrinası, həm də suverenlik bəyanatıdır. Türkiyə deyir: “Buradakı təhlükəsizlik üçün mən məsuliyyət daşıyıram” deyərkən eyni zamanda “mənim təşəbbüsüm olmadan buraya kənardan heç kim daxil ola bilməz”.
“Müharibənin içində qurulan üç sütun” Mücərrəd prinsip konkret vasitələr olmadan boş şüardır. Türkiyə son iki ildə bu prinsipi üç ayrı strukturla konkretləşdirib.
Bunlardan birincisi və ən yetkin olanı Qara dəniz Mina Əleyhinə Tədbirlər İşçi Qrupudur (MCM Black Sea). Müharibənin arzuolunmaz mirası olan, lövbərindən qoparaq cənub sahillərinə doğru sürüklənən sahibsiz minalar kommersiya dəniz nəqliyyatı üçün real və ölümcül təhdid idi. Türkiyə, Rumıniya və Bolqarıstan bu təhdidə qarşı 2024-cü il yanvarın 11-də anlaşma memorandumu imzalayaraq yalnız sahilyanı ölkələrdən ibarət mina axtaran qüvvə yaradıb. Hər ölkə bir mina axtaran gəmi və bir komanda-idarəetmə gəmisi olmaqla ümumilikdə dörd gəmi ilə töhfə verir, komandanlıq altı aylıq dövrlərlə ölkələr arasında növbəli şəkildə dəyişir. Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələri 2024-cü il iyulun 2-dən 2025-ci il yanvarın 2-dək davam edən ilk komandanlıqdan sonra 2026-cı il yanvarın 8-də vəzifəni ikinci dəfə təhvil alıb. Bu dövr 2026-cı il iyulun 8-dək davam edəcəkdi. Donanma komandanı admiral Ercüment Tatlıoğlunun vurğuladığı kimi, bu qrup “regional sahiblik perspektivi” doğrultusunda hər hansı ölkəyə qarşı deyil, yalnız gəmiçilik təhlükəsizliyi üçün nəzərdə tutulmuş müdafiə xarakterli təşəbbüsdür. Əhəmiyyəti simvolikdir: NATO bayrağı altında deyil, birbaşa üç sahilyanı ölkənin iradəsi ilə həyata keçirilən, regional sahibliyin canlı sübutudur.
İkinci sütun NATO çərçivəsindəki Qara dəniz Birləşmiş İşçi Qüvvələri (CTF-Black) qərargahıdır. NATO-nun regional müdafiə planları çərçivəsində 2024-cü ildə yaradılan bu strukturun komandanlığı və ev sahibliyi yenə regional sahiblik prinsipi əsasında 2028-ci ilədək Türkiyəyə verilib, bundan sonra komandanın sahilyanı müttəfiqlər arasında növbəli şəkildə müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Hazırda yalnız əsas heyət təyin edilib və qərargahda yalnız türk şəxsi heyəti xidmət edir.
Üçüncü və ən mübahisəli sütun isə İstanbulda yaradılması planlaşdırılan Dəniz Elementləri Komandanlığıdır (MCC). Burada kritik bir fərqi düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır: geniş yayılmış təsəvvürün əksinə olaraq, bu struktur birbaşa NATO-ya tabe deyil. Ukraynada mümkün sülhdən sonra fəaliyyətə başlaması planlaşdırılan, NATO ilə əlaqəsi olmayan çoxmillətli təşəbbüs olan “Könüllülər Koalisiyası”nın dəniz qanadıdır. Əsas heyəti 2025-ci il avqustun 25-də tamamilə türk şəxsi heyətindən ibarət şəkildə formalaşdırılıb, 14 ölkə töhfə verməyə hazır olduğunu bəyan edib. Rəsmi çərçivəyə görə bu komandanlığın vəzifəsi təhlükəsizlik və sabitliyin qorunması, regional sahiblik prinsipinin davam etdirilməsi və “Montrö Boğazlar Konvensiyası ilə yaradılmış balansın qorunması”dır. 2025-ci il aprelin 15-16-da Ankarada keçirilən toplantıda Türkiyənin dəniz ölçüsündə planlaşdırma fəaliyyətlərinə liderlik etməyə davam etməsi və Montrönün ortaya qoyduğu hüquqi çərçivənin planlaşdırmada əsas götürülməsi barədə razılığa gəlinib. Yəni Türkiyə bu strukturu Montröyə rəğmən deyil, Montrönü qorumaq üçün qurduğunu irəli sürür.
“Könüllülər Koalisiyası” və Türkiyənin dəniz kartı” Bu üçüncü sütunu anlamaq üçün 2026-cı ilin yanvarında Parisə baxmaq lazımdır. 2026-cı il yanvarın 6-da Parisdə toplanan “Könüllülər Koalisiyası” liderlər sammitində, yəni Zelenski, Makron və Starmerin rəhbərlik etdiyi, ABŞ Prezidenti Trampın xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkofun da iştirak etdiyi toplantıda müharibədən sonra Ukraynada çoxmillətli qüvvənin yerləşdirilməsinə dair niyyət bəyanatı imzalanıb. Quruda, havada və dənizdə təhlükəsizlik zəmanətləri təmin edəcək bu qüvvənin operativ qərargahının Parisdə yaradılması qərara alınıb, qüvvənin əsasını isə Ukrayna ordusu təşkil edəcəkdi.
Diqqətçəkən məqam Fransa Prezidenti Makronun bu sammitdə Türkiyənin “dəniz sahəsindəki töhfələrini” xüsusilə təqdir etməsi idi. Bu, təsadüfi nəzakət ifadəsi deyildi. Çünki mümkün təhlükəsizlik zəmanəti arxitekturasında Qara dəniz ölçüsü coğrafi səbəblərdən Türkiyə olmadan qurula bilməz. Boğazların açarını əlində saxlayan, üç sahilyanı ölkə ilə artıq birgə işçi qrupları fəaliyyət göstərən və Montrönü tətbiq etmək inhisarına malik ölkə Türkiyədir. Buna görə də Türkiyənin bu koalisiyadakı dəniz kartı masadakı ən güclü kozırlardan biridir: Avropa Qara dənizdə təhlükəsizlik zəmanəti istəyirsə, bunu yalnız Türkiyənin müəyyən etdiyi hüquqi çərçivə, Montrö, üzərindən və Türkiyənin komandanlığı altında həyata keçirə bilər.
Türkiyənin strategiyasının incəliyi məhz burada ortaya çıxır. Ankara həm masada söz sahibi olmaq, yəni müharibədən sonrakı düzəndən kənarda qalmamaq, həm də bu prosesin Montrö balansını və öz suverenlik səlahiyyətini aşındırmasının qarşısını almaq istəyir. Bunu da bütün bu çoxmillətli strukturların komandanlığını öz əlində saxlayaraq, əsas heyətləri türk şəxsi heyəti ilə dolduraraq və hər açıqlamada Montröyə bağlılığın altını cızaraq etməyə çalışır. Milli Müdafiə Nazirliyinin formulu aydındır: regional sahiblik prinsipindən və Montrödən “güzəşt edilməsindən söhbət gedə bilməz”.
“Medalın digər üzü: Tənqidlər və Rusiyanın kölgəsi” Buraya qədər izah edilən mənzərə uğur hekayəsi kimi oxuna bilər: Türkiyə müharibənin xaosunu öz liderliyini möhkəmləndirən arxitekturaya çevirir. Lakin ciddi təhlil medalın digər üzünü görməzlikdən gələ bilməz və bu üz Türkiyənin daxilində də qızğın şəkildə müzakirə olunur.
Birinci etiraz konstitusion xarakter daşıyır. İstanbulda xarici elementlərin iştirak edə biləcəyi bir komandanlığın yaradılmasının Konstitusiyanın 92-ci maddəsinə əsasən xarici hərbi qulluqçuların ölkədə saxlanılması və göndərilməsi məsələsində parlamentin icazəsini tələb edib-etmədiyi mübahisəlidir. Hökumət mövcud strukturların yalnız əsas qərargahlardan ibarət olduğunu və döyüş elementi ehtiva etmədiyini bildirərək bu tənqidə cavab verir, lakin proses sülhlə birlikdə faktiki olaraq fəaliyyətə başladıqda bu mübahisənin yenidən alovlanması böyük ehtimaldır.
İkinci və daha dərin etiraz birbaşa Montrönün gələcəyi ilə bağlıdır. Bəzi analitiklər İstanbulda bir qərargahın və ona bağlı strukturların institusional hala gətirilməsinin Qara dənizdəki hərbi balansı faktiki olaraq dəyişdirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Bu mövqeyə görə əsas risk hüquqi mətnin özündə deyil, təsəvvürdə və presedentdədir: Rusiya Montrönün “ittifaq öhdəlikləri” adı altında yumşaldıldığı qənaətinə gələrsə, müqavilənin legitimliyini müzakirəyə çıxara və öz təhlükəsizlik arxitekturasını Montrödən kənarda qurmağa yönələ bilər. Belə ssenari Türkiyənin ən böyük kozırını, yəni Boğazlar üzərində mübahisəsiz suverenlik səlahiyyətini dəyərsizləşdirmək təhlükəsi yaradır. Nəticə etibarilə Rusiyanın Ankaradakı səfirliyinin 2026-cı il aprelin 1-də məsələ ilə bağlı açıqlama vermək zərurəti hiss etməsi Moskvanın bu prosesi yaxından və narahatlıqla izlədiyinin göstəricisidir, çünki Montrö Rusiya üçün də Qara dənizdə regiondankənar donanmaların məhdudlaşdırılmasının əsas təminatıdır.
Bunun əksinə olaraq prosesi müdafiə edənlər fərqli yanaşma təqdim edir. Bu şərhə görə Türkiyənin yaratdığı qərargahlar hərbi yığıncaq deyil, əksinə, nəzarət addımıdır: NATO-nun və müttəfiqlərin Qara dənizə yönəlmiş planlaşdırmalarını Türkiyə üzərindən həyata keçirmək, komandanlığı və təşəbbüsü xaricə verməmək, bölgədə “boşluq” yaranmasının qarşısını almaq. Bu məntiqə əsasən Türkiyə özü olmadan da qurula biləcək bir arxitekturaya kənardan baxan deyil, həmin arxitekturanın baş memarı olmağı seçir. “Qara dəniz və Boğazların təhlükəsizliyi NATO-ya həvalə edilir” iddiaları isə rəsmi şəxslər tərəfindən qəti şəkildə rədd edilir, çünki Montrö qüvvədə olduğu müddətdə Türkiyənin təşəbbüsü olmadan Boğazlardan heç nə keçə bilməz.
“Kağızdakı hesab sahədəki reallığa uyğun gəlirmi?” Hər iki yanaşma eyni həqiqəti fərqli tərəfdən izah edir. Türkiyə həqiqətən də iki tərəfi kəsən bıçağın üzərində addımlayır. Müharibədən sonrakı düzəndən kənarda qalmaq istəmir, lakin həmin düzənə həddindən artıq daxil olmağın özünü qoruyan balansı pozmaq riskini də görür. Buna görə atdığı hər addımı eyni cümlədə iki məqamla çərçivələndirir: töhfə və güzəştə getməmək.
Bu balansın davamlı olub-olmaması qarşıdakı dövrün əsas sualıdır. Çünki sülh sazişi imzalandığı anda bu gün “yalnız əsas heyət” olan strukturlar real vəzifəyə, real gəmilərə və real qaydalara sahib olacaq. Məhz həmin mərhələdə kağız üzərindəki niyyətlərlə sahədəki reallıq arasındakı məsafə ölçüləcək.
Bəlkə də məsələnin mahiyyəti belədir: Qara dənizin müharibədən sonrakı təhlükəsizliyi nəticə etibarilə müqavilə mətnindən daha çox, həmin mətni kimin, hansı qətiyyətlə tətbiq etməsindən asılı olacaq. Montrö doxsan ildir ayaqdadır, çünki onu tətbiq edən iradə ardıcıl olub. Türkiyənin bugünkü strategiyası da eyni məntiq üzərində qurulub: Boğazları döyüş meydanı deyil, hakimin masası kimi saxlamaq. Həmin masanın başında kimin oturacağı sualı isə 1936-cı ildə olduğu kimi bu gün də Türkiyə üçün yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil, suverenlik məsələsidir.
Qara dəniz tarix boyu ətrafındakı imperiyaların bir-birini izlədiyi bir balans dənizi olub. Bu gün həmin balansı qoruma iddiasında olan ölkə Türkiyədir, əldəki vasitələr yenidir, lakin tənlik təəccüblü dərəcədə köhnədir. Əsl sınaq müharibənin başa çatdığı gün başlayacaq.
Sevinc Əliyeva Ordu.az
1 mənbə
