Əvvəl əməyimizi mənimsəyirlər, sonra həmin məhsulu bizə satırlar: süni intellektin görünməyən iqtisadiyyatı


Süni intellekt şirkətləri milyardlarla insanın yaratdığı mətnlərdən, kitablardan, şəkillərdən, musiqilərdən və gündəlik istifadəçi təcrübəsindən faydalanaraq böyük kommersiya dəyəri formalaşdırır. Lakin bu dəyərin yaradılmasında payı olan müəlliflər, jurnalistlər və istifadəçilər çox vaxt qazancdan kənarda qalırlar. Beləliklə, yeni iqtisadi model yaranır: insan əvvəlcə texnologiyanın inkişafına öz əməyi ilə töhfə verir, sonra isə həmin texnologiyadan istifadə etmək üçün pul ödəyir.
Süni intellektin inkişafı texnoloji inqilab olmaqla yanaşı, iqtisadi münasibətləri də dəyişdirir. Bir tərəfdə milyardlarla dollarlıq investisiyalar, nəhəng məlumat mərkəzləri və trilyon dollarlıq gəlir hədəfləri, digər tərəfdə isə bu sistemlərin öyrənməsi üçün istifadə olunan insanların intellektual və yaradıcı əməyi dayanır.
Süni intellektin böyüməsi üçün 3 trilyon dollar gəlir lazımdır
Süni intellektə yatırılan investisiyaların miqyası getdikcə böyüyür. “The Economist” nəşrinin yazdığına görə, planlaşdırılan məlumat mərkəzi investisiyalarının ənənəvi kommersiya gəliri gətirməsi üçün süni intellekt sektorunun 2030-cu ilədək təxminən 3 trilyon dollar gəlir əldə etməsi tələb olunur.
Müqayisə üçün, model istehsalçılarının ümumi gəlirinin hazırda təxminən 200 milyard dollar səviyyəsində olduğu bildirilir. Beləliklə, qarşıdakı illərdə bu sektorun gəlirlərini kəskin artırması zərurəti yaranır. Amma burada əsas sual yalnız şirkətlərin bu qədər gəliri necə əldə edəcəyi deyil. Daha vacib məsələ həmin gəlirin hansı resurslar hesabına formalaşması və iqtisadi faydanın kimlər arasında bölüşdürülməsidir.
İqtisadi artımın isə yalnız gəlir və investisiya rəqəmləri ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu artımın kimlərin imkanlarını genişləndirdiyi, kimin əməyini görünməz etdiyi və xərclərin hansı tərəfin üzərinə qoyulduğu da araşdırılmalıdır.
Süni intellektin əsas xammalı insandır
Dünyada təxminən 15-20 aparıcı şirkətin hazırladığı yüzlərlə əsas süni intellekt modelinin versiyası mövcuddur. Bununla yanaşı, ölkələr öz dillərinə və strateji ehtiyaclarına uyğun sistemlər yaradırlar. Açıq model ekosistemində də 3 milyondan çox model yayımlanıb. Bu rəqəmə yalnız müstəqil əsas modellər deyil, mövcud modellərin müxtəlif məqsədlərə uyğunlaşdırılmış versiyaları da daxildir.
Bütün bu sistemlərin inkişafında insanların yaratdığı məzmun mühüm rol oynayır. Kitablar, musiqilər, fotoşəkillər, rəsmlər, məqalələr və digər yaradıcı əsərlər süni intellekt modellərinin öyrədilməsi üçün istifadə olunan məlumatlar sırasındadır.
Məqalədə britaniyalı yazıçı, Oksford Universitetinin müəllimi Katherine Rundell-in fikirlərinə də yer verilir. Yazıçı əsərlərinin süni intellektin özünəməxsus üslub formalaşdırması üçün istifadə edildiyini bildirir.
Burada müəllif hüquqları ilə bağlı ciddi sual yaranır: bir yazıçının, rəssamın və ya musiqiçinin illərlə formalaşdırdığı yaradıcılıq məhsulu kommersiya məqsədilə istifadə edilirsə, onun sahibi bu dəyərdən niyə pay almamalıdır?
Texnologiya şirkətləri bu prosesi məlumatlardan istifadə kimi təqdim edə bilər. Lakin həmin məlumatların arxasında insanların illərlə topladığı bilik, təcrübə, bacarıq və yaradıcı əmək dayanır. Məlumatın şirkət üçün pulsuz olması onun iqtisadi dəyərinin olmadığı demək deyil.
Əvvəl öyrədirik, sonra abunə haqqı ödəyirik
Süni intellektin inkişafına töhfə verənlər yalnız yazıçılar, jurnalistlər və sənət adamları deyil. Adi istifadəçilər də bu prosesin iştirakçısına çevriliblər.
İnsanlar sistemə suallar verir, cavabları yoxlayır, səhvləri düzəldir, nəticələri bəyənir və ya rədd edirlər. Bu qarşılıqlı əlaqə texnologiya şirkətlərinə məhsulların necə işlədiyini, istifadəçilərin hansı cavablara üstünlük verdiyini və sistemlərin hansı istiqamətdə təkmilləşdirilməli olduğunu anlamağa kömək edir.
Məqalədə eMarketer-in 2026-cı il proqnozuna istinadən bildirilir ki, generativ süni intellektdən istifadə edən insanların sayı aylıq 2,39 milyarda çatmaq üzrədir.
Nəşr mühüm bir qeydə də diqqət çəkir: bütün istifadəçi mesajlarının hər bir modelin təlimində istifadə edildiyini iddia etmək düzgün deyil. Bu, xidmətin növündən, istifadəçi hesabından və məxfilik parametrlərindən asılıdır. Bununla belə, geniş istifadə bazası şirkətlərə məhsulların inkişafı üçün böyük həcmdə təcrübə və geribildirim qazandırır.
Məsələnin iqtisadi tərəfi isə belədir: istifadəçi pulsuz xidmət vasitəsilə sistemlə qarşılıqlı əlaqədə olur, onun imkanlarını sınaqdan keçirir və məhsulun təkmilləşməsinə töhfə verir. Daha sonra həmin məhsulun geniş imkanlarından yararlanmaq üçün ödənişli abunəliyə keçir.
Bəzi xidmətlərdə ödənişli abunə də modelin təkmilləşdirilməsi məqsədilə məlumatların istifadəsini avtomatik dayandırmır. Bu, istifadəçinin məxfilik parametrlərindən və xidmət şərtlərindən asılıdır.
Beləliklə, insan eyni vaxtda həm texnologiyanın inkişafına töhfə verən, həm də onun məhsulunu alan tərəfə çevrilir. Əsas sual isə istifadəçinin bu prosesdəki rolunu və məlumatlarının iqtisadi dəyərini nə dərəcədə anladığıdır.
Süni intellekt xəbərin mənbəyini görünməz edir
Süni intellektin iqtisadi təsiri media sektorunda da hiss olunur. Məqalədə 2021-ci il Nobel Sülh Mükafatı laureatı, jurnalist Maria Ressanın fikirlərinə istinad edilir.
Problem ondan ibarətdir ki, media qurumları xəbərləri və analitik materialları hazırlamaq üçün jurnalistlərin əməyinə, redaksiya resurslarına və maliyyəyə ehtiyac duyurlar. Süni intellekt sistemləri isə həmin materiallardan istifadə edərək istifadəçiyə birbaşa cavab təqdim edə bilir. Nəticədə oxucu ilkin xəbər mənbəyinə daxil olmadan məlumat əldə edir.
Bu zaman media qurumları həm auditoriya, həm də reklam gəlirləri baxımından itki ilə üzləşə bilər. Məzmunu istifadə edən texnologiya platforması isə istifadəçini öz ekosistemində saxlayır.
Bu, yalnız qəzet və xəbər saytlarının kommersiya problemi deyil. Jurnalistikanın gəlirləri zəiflədikcə, yoxlanılmış və etibarlı məlumat istehsal etmək üçün tələb olunan maliyyə və insan resursları da azalır.
Başqa sözlə, süni intellekt hazır xəbəri istifadəçiyə təqdim edə bilər, lakin həmin xəbərin hazırlanması, faktların yoxlanılması və mənbələrin araşdırılması üçün lazım olan jurnalist əməyinin iqtisadi dəyəri arxa plana keçə bilər.
Hazır cavablar düşünmək qabiliyyətimizi zəiflədə bilərmi?
Məqalədə diqqət çəkilən digər məsələ təhsil və insanın müstəqil düşünmə bacarığıdır. Süni intellekt şagirdlərə və tələbələrə qısa müddətdə hazır cavab, mətn və araşdırma təqdim edə bilir. Bu, vaxta qənaət etsə də, öyrənmə prosesinin mahiyyətini dəyişdirə bilər.
Çünki yazmaq yalnız əvvəlcədən məlum olan fikri kağıza köçürmək deyil. İnsan yazarkən düşünür, səhvlər edir, fikirlərini yenidən qurur və nəticədə mühakimə qabiliyyətini inkişaf etdirir.
Tələbə bütün bu mərhələləri keçmədən hazır cavaba çatırsa, təqdim etdiyi mətn keyfiyyətli görünə bilər. Lakin onun düşünmə, təhlil və müstəqil nəticə çıxarma bacarıqları eyni səviyyədə inkişaf etməyə bilər.
Bu baxımdan süni intellektin təhsildə istifadəsi yalnız texniki imkanlar və vaxta qənaət prizmasından qiymətləndirilməməlidir. Əsas məsələ texnologiyanın insanın öyrənmə prosesini əvəz etməsi deyil, onu gücləndirməsidir.
Məlumat mərkəzlərinin xərci də cəmiyyətin üzərinə düşür
Süni intellekt iqtisadiyyatının görünməyən xərcləri yalnız müəllif hüquqları və insan əməyi ilə məhdudlaşmır. Bu sistemlərin işləməsi üçün böyük məlumat mərkəzləri, enerji və digər resurslar tələb olunur.
Məlumat mərkəzlərinin genişlənməsi enerji istehlakını və infrastruktur ehtiyaclarını artırır. Bu investisiyaların ekoloji və resurs xərcləri də iqtisadi hesablamalarda nəzərə alınmalıdır.
Beləliklə, texnologiya şirkətləri gəlir və bazar dəyəri əldə edərkən, onun inkişafı üçün tələb olunan bəzi xərclər daha geniş cəmiyyətin və ətraf mühitin üzərinə düşə bilər.
Süni intellektə qaydalar lazımdırmı?
Məqalənin əsas nəticəsi süni intellektin inkişafının dayandırılması deyil, onun daha geniş hüquqi və etik çərçivədə tənzimlənməsidir.
Müəllif hesab edir ki, texnologiyanın sürətli inkişafı müəllif hüquqları, istifadəçi məlumatlarının qorunması, jurnalistikanın iqtisadi dayanıqlığı, təhsil və ekoloji məsuliyyət kimi məsələləri arxa plana keçirməməlidir.
Tənzimləmə ilk mərhələdə müəyyən səhvlərə səbəb ola, innovasiyaların sürətini azalda bilər. Lakin bu, heç bir qayda olmadan inkişaf etməyin daha doğru olduğu anlamına gəlmir. Qaydalar tətbiq edilməli, nəticələr ölçülməli və zərurət yarandıqca yenilənməlidir.
Əslində, süni intellekt iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas sual onun nə qədər böyüyəcəyi deyil. Əsas məsələ bu böyümənin hansı əməyin hesabına baş verdiyi, iqtisadi faydanın kimə çatdığı və texnologiyanın cəmiyyətə nə qazandırdığıdır.
Süni intellekt insanın yaratdığı biliklərlə inkişaf edirsə, həmin biliklərin müəllifləri və istifadəçiləri də bu iqtisadi dəyərin bölüşdürülməsində nəzərə alınmalıdır. Əks halda, texnoloji tərəqqi şirkətlər üçün böyük gəlir mənbəyinə çevrildiyi halda, onun əsasını təşkil edən insan əməyinin dəyəri görünməz qala bilər.