Cənubi Qafqazdan Yaxın Şərqə: Azərbaycanın yüksələn regional nüfuzu


Dərc olunub: Bu gün, 16:04
Bölmə: Video
Azərbaycanın regional siyasətində yeni dövr
Son illərdə Azərbaycanın xarici siyasətində diqqət çəkən əsas dəyişikliklərdən biri ölkənin ənənəvi Cənubi Qafqaz maraqlarının hüdudlarını aşaraq Yaxın Şərqdə siyasi, iqtisadi və diplomatik mövcudluğunu genişləndirməsidir. Azərbaycan artıq yalnız enerji ixrac edən, regional təhlükəsizlik məsələlərində iştirak edən və milli maraqlarını müdafiə edən dövlət kimi deyil, həm də müxtəlif regional aktorlarla əlaqələr qura bilən, iqtisadi imkanlarını diplomatik təsirə çevirən və beynəlxalq proseslərdə daha fəal rol oynamağa çalışan ölkə kimi önə çıxır.
Bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri İraqla, xüsusilə İraq Kürdüstan Regionu ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsidir. Digər mühüm istiqamət İraq türkmənləri ilə tarixi və mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi, üçüncü istiqamət isə Suriyada yeni siyasi dövrün formalaşması ilə əlaqədar Azərbaycanın enerji və diplomatik imkanları vasitəsilə bu ölkənin yenidənqurma prosesinə qoşulmasıdır.
İlk baxışdan bu istiqamətlər bir-birindən fərqli görünsə də, onların ortaq strateji məqsədi Azərbaycanın Yaxın Şərqdə daha geniş əlaqələr şəbəkəsi formalaşdırmasıdır. Bakı bir tərəfdən dövlətlərarası münasibətləri inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə regional siyasi və ictimai aktorlarla əməkdaşlıq qurur. Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində orta güc mövqeyini möhkəmləndirmək cəhdinin mühüm göstəricisidir.
1. Kürdüstan Regionu: Azərbaycanın strateji diplomatik tərəfdaşlığı
Azərbaycanın İraq Kürdüstan Regionu ilə münasibətləri son illərdə xüsusi dinamika qazanmışdır. Regionun coğrafi mövqeyi, enerji ehtiyatları, iqtisadi potensialı və İraqın siyasi sistemindəki əhəmiyyəti onu Bakı üçün mühüm tərəfdaşa çevirir.
Bu münasibətlərin inkişafında Kürdüstan Regionunun Prezidenti Neçirvan Bərzani ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında formalaşmış siyasi dialoq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
18 iyul 2023-cü ildə Neçirvan Bərzaninin Azərbaycana səfəri və Prezident İlham Əliyevlə keçirdiyi görüş münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ olmuşdur. Bu təmas Azərbaycan ilə Kürdüstan Regionu arasında iqtisadi, ticarət, mədəni və humanitar əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaratmışdır.
17 fevral 2024-cü ildə Münhen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində Prezident İlham Əliyev Neçirvan Bərzani ilə yenidən görüşmüşdür. Görüş zamanı tərəflər əvvəlki təmasları müsbət qiymətləndirmiş, Azərbaycan ilə İraq arasındakı münasibətləri, həmçinin Kürdüstan Regionu ilə iqtisadi, ticarət, mədəni və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsini müzakirə etmişlər. Prezident İlham Əliyev Neçirvan Bərzaniyə COP29-da iştirak etmək üçün Azərbaycana dəvət ünvanlamışdır.
Neçirvan Bərzaninin 2024-cü ilin noyabrında COP29 çərçivəsində Bakıya səfəri bu siyasi dialoqun davamlılığını nümayiş etdirmişdir.
13 fevral 2026-cı ildə Münhen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində İlham Əliyev və Neçirvan Bərzani arasında daha bir görüş keçirilmişdir. Liderlər iqtisadi, ticarət, mədəni və humanitar əlaqələrin inkişafını, qarşılıqlı maraq doğuran məsələləri və Ərbildə Azərbaycanın Baş Konsulluğunun açılması ehtimalını müzakirə etmişlər. İlham Əliyev Neçirvan Bərzanini yenidən Azərbaycana dəvət etmiş və dəvət qəbul olunmuşdur.
Bu görüşlərin davamlılığı mühüm siyasi mesaj verir: Azərbaycan Kürdüstan Regionu ilə münasibətlərə təsadüfi diplomatik təmaslar kimi deyil, uzunmüddətli əməkdaşlıq istiqaməti kimi yanaşır.Burada Azərbaycanın əsas üstünlüyü Ərbillə münasibətləri inkişaf etdirərkən Bağdadla əlaqələrini də qoruyub saxlamasıdır. Bakı Kürdüstan Regionu ilə əməkdaşlığı İraqın mərkəzi hökumətinə alternativ kimi deyil, İraqın siyasi və iqtisadi strukturları ilə çoxşaxəli münasibətlərin bir hissəsi kimi inkişaf etdirməyə çalışır.Bu vəziyyət Azərbaycanın regional diplomatiyasının praqmatik xarakterini nümayiş etdirir.
2. İraq türkmənləri: Tarixi bağlar və Azərbaycanın regional təsir imkanları
Azərbaycanın Yaxın Şərq siyasətinin digər mühüm istiqamətlərindən biri İraq türkmənləri ilə münasibətlərdir. Kərkük, Ərbil, Mosul, Təlafər və digər bölgələrdə yaşayan türkmənlər İraqın tarixi, mədəni və ictimai həyatının mühüm hissəsini təşkil edirlər.Azərbaycan ilə İraq türkmənləri arasında dil, mədəniyyət, ortaq tarixi yaddaş və ənənələr əsasında formalaşan münasibətlər Bakıya bu sahədə xüsusi humanitar diplomatiya imkanları yaradır.Bu əlaqələrin inkişafı yalnız tarixi və etnik yaxınlıq məsələsi deyil. Eyni zamanda Azərbaycanın Türk dünyasına yönəlmiş siyasətinin Yaxın Şərqdə daha geniş coğrafiyaya yayılması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın İraq türkmənləri ilə münasibətlərini genişləndirməsi onların mədəni irsinin, dilinin, tarixi abidələrinin və ictimai təmsilçiliyinin qorunmasına töhfə verə bilər. Bu istiqamətdə elmi, təhsil və mədəni layihələrin həyata keçirilməsi uzunmüddətli münasibətlərin formalaşmasına xidmət edəcəkdir.Xüsusilə Kərkük və Təlafər kimi şəhərlərlə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, türkmən ziyalıları və siyasi nümayəndələri ilə dialoqun genişləndirilməsi Azərbaycanın İraqdakı humanitar mövcudluğunu gücləndirə bilər.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, Bakı İraq türkmənlərinə yönəlmiş siyasətində yalnız tarixi bağları ön plana çıxarmamalı, eyni zamanda onların İraqın ümumi siyasi və ictimai həyatında bərabər hüquqlarla iştirakını, mədəni irslərinin qorunmasını və inkişafını dəstəkləyən siyasət yürütməlidir.Beləliklə, Kürdüstan Regionu ilə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq, İraq türkmənləri ilə isə tarixi, mədəni və humanitar münasibətlər Azərbaycanın İraqdakı çoxşaxəli mövqeyinin bir-birini tamamlayan iki əsas istiqamətinə çevrilə bilər.
3. Suriya istiqaməti: Azərbaycanın enerji diplomatiyasından regional nüfuza
Azərbaycanın Yaxın Şərq siyasətində yeni və xüsusilə əhəmiyyətli istiqamətlərdən biri Suriyadır.Bəşər Əsəd rejiminin süqutundan sonra Suriyada yeni siyasi dövrün başlanması regionun geosiyasi mənzərəsini dəyişdirmişdir. Yeni rəhbərliyin beynəlxalq münasibətlər qurmağa və ölkənin yenidən qurulmasına ehtiyac duyduğu bir dövrdə Azərbaycan bu prosesə qoşulmaq üçün konkret iqtisadi və diplomatik addımlar atmışdır.
11 aprel 2025-ci ildə Antalyada Prezident İlham Əliyev Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şara ilə görüşmüşdür. Daha sonra, 12 iyulda Əhməd əş-Şara Azərbaycana rəsmi səfər etmiş və Prezident İlham Əliyevlə danışıqlar aparmışdır. Görüşlərdə ikitərəfli münasibətlərin inkişafı, enerji, iqtisadiyyat, humanitar əməkdaşlıq və Suriyanın yenidən qurulması məsələləri müzakirə olunmuşdur.
Bu təmasların ən konkret nəticələrindən biri Azərbaycanın Suriyaya təbii qaz tədarükünə başlaması olmuşdur.
2 avqust 2025-ci ildə Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən Suriyaya nəqli rəsmən başlamışdır. Layihənin ilkin mərhələsində Suriyaya ildə 1,2 milyard kubmetrə qədər qaz tədarük edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu qazın Suriyadakı elektrik stansiyalarında istifadə olunması və ölkənin enerji təchizatının yaxşılaşdırılması hədəflənir. Layihə təxminən 1200 meqavatlıq elektrik enerjisi istehsalı gücünün işə salınmasını nəzərdə tutur.
Bu inkişafın əhəmiyyəti yalnız enerji ticarəti ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan enerji ixracı imkanlarından istifadə edərək müharibədən çıxmış bir ölkənin yenidən qurulmasına konkret töhfə verməyə başlamışdır.
Burada Türkiyə ilə əməkdaşlıq da xüsusi rol oynayır. Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən Suriyaya çatdırılması Bakı-Ankara strateji tərəfdaşlığının Yaxın Şərqdə yeni iqtisadi və geosiyasi imkanlar yaratdığını göstərir.
Əslində, bu layihə Azərbaycanın enerji diplomatiyasının coğrafiyasını genişləndirir. Əvvəllər Azərbaycan qazının əsas istiqamətləri Avropa və Türkiyə bazarları ilə əlaqələndirilirdisə, Suriya layihəsi ölkənin enerji resurslarının Yaxın Şərqdə də mühüm rol oynaya biləcəyini nümayiş etdirmişdir.Daha da əhəmiyyətlisi, Azərbaycan Suriyanın yeni siyasi rəhbərliyi ilə münasibətlər qurmaqla regionda yalnız mövcud tərəfdaşlarla işləmədiyini, dəyişən geosiyasi şəraitə uyğunlaşaraq yeni diplomatik imkanlar yaratmağa çalışdığını göstərmişdir.
4. Orta güc strategiyası: Azərbaycanın regional mövqeyi
Kürdüstan Regionu, İraq türkmənləri və Suriya istiqamətində həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın daha geniş strateji məqsədi ilə əlaqəlidir: Yaxın Şərqdə və beynəlxalq münasibətlər sistemində orta güc mövqeyini möhkəmləndirmək.Orta güc olmaq yalnız ərazi, əhali və iqtisadi göstəricilərlə müəyyən edilmir. Bunun üçün dövlətin müxtəlif siyasi mərkəzlərlə dialoq qura bilməsi, regional iqtisadi layihələrdə iştirak etməsi, enerji və nəqliyyat imkanlarını diplomatik üstünlüyə çevirməsi və beynəlxalq proseslərdə etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etməsi də vacibdir.
Azərbaycanın Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi, İsraillə genişmiqyaslı əməkdaşlığı, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətləri və Yaxın Şərqdə artan diplomatik fəaliyyəti bu istiqamətdə mühüm üstünlüklər yaradır.Xüsusilə diqqət çəkən məqam Azərbaycanın regiondakı müxtəlif aktorlarla eyni vaxtda münasibətlər qurmağa çalışmasıdır. Bakı həm Bağdad, həm Ərbil, həm İraq türkmənləri, həm də Suriyanın yeni rəhbərliyi ilə əlaqələrini inkişaf etdirir.Bu yanaşma Azərbaycanın regional siyasətini yalnız bir istiqamətdən asılı olmayan, çoxşaxəli diplomatik modelə çevirə bilər.
Gələcəkdə Ərbildə Baş Konsulluğun açılması, Bakı-Ərbil işgüzar əlaqələrinin genişləndirilməsi, İraq türkmənlərinin mədəni irsinə dəstək göstərilməsi, Suriya ilə enerji və infrastruktur əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi bu strategiyanın konkret nəticələrini daha da artıra bilər.
Lakin orta güc statusu yalnız diplomatik görüşlərlə əldə edilmir. Bunun üçün konkret iqtisadi layihələr, institusional əlaqələr, davamlı investisiyalar və regional etimad tələb olunur.
Nəticə
Azərbaycanın Yaxın Şərq siyasətində son illərdə müşahidə olunan dəyişikliklər ölkənin xarici siyasətinin genişlənən coğrafiyasını və artan regional hədəflərini nümayiş etdirir.
Neçirvan Bərzaninin Bakıya səfəri və Prezident İlham Əliyevlə görüşləri, Münhen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində keçirilən ardıcıl təmaslar, İraq türkmənləri ilə humanitar və mədəni əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və Azərbaycan qazının Suriyaya nəqlinə başlanması eyni strateji mənzərənin fərqli hissələridir.
Bu proseslər Azərbaycanın Yaxın Şərqdə yalnız enerji və təhlükəsizlik maraqları olan dövlət kimi deyil, həm də iqtisadi əməkdaşlıq, diplomatik dialoq və humanitar münasibətlər vasitəsilə regional proseslərə qoşulan aktor kimi mövqeyini genişləndirdiyini göstərir.
Əslində, Azərbaycanın əsas üstünlüyü müxtəlif siyasi mərkəzlərlə münasibətlər qurmaq imkanına malik olmasıdır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, İsraillə əməkdaşlıq, İraqın mərkəzi hökuməti və Kürdüstan Regionu ilə münasibətlər, İraq türkmənləri ilə tarixi və mədəni yaxınlıq, Suriyanın yenidən qurulmasına göstərilən enerji dəstəyi Bakının regional diplomatiyasına yeni imkanlar qazandırır.Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə bu imkanları davamlı iqtisadi, siyasi və institusional nəticələrə çevirməkdir.
Azərbaycan Yaxın Şərqdə yalnız baş verən prosesləri izləyən dövlət deyil, dəyişən regional münasibətlər sistemində özünə yer açmağa çalışan və iqtisadi potensialını diplomatik nüfuza çevirmək istəyən ölkədir. Bu siyasətin uğuru isə Bakının müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlərini qoruyaraq müstəqil, balanslaşdırılmış və uzunmüddətli regional strategiya həyata keçirməsindən asılı olacaqdır.
Murad Salmanov – Beynəlxalq münasibətlər, Yaxın Şərq və İqtisadiyyat üzrə tədqiqatçıBrwa Ömer – İraq Kürdüstan Regionu və Azərbaycan Respublikası Dostluq Dərnəyinin sədri