Azərbaycanın gübrə idxalında qiymətlər niyə artıb, Rusiya asılılığı azalırmı? - ŞƏRH


İşin içi
18 Noyabr 22:00
2 638
Gübrə idxalı ilə bağlı göstəricilər Azərbaycanın kənd təsərrüfatında təchizat mənbələrinin tədricən dəyişdiyini göstərir. Yanvar-avqust aylarında idxalın fiziki həcmi 16 faiz azaldığı halda, dəyərinin 11 faiz artması isə bazarda qiymət amilinin və məhsul strukturundakı dəyişikliklərin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Bu tendensiya aqrar istehsalın maya dəyəri, ərzaq təhlükəsizliyi və gübrə təchizatının şaxələndirilməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Azərbaycanda gübrə idxalının dəyəri 11 faiz artıb, həcmi isə 16 faiz azalıb. Bu fərq ilk baxışdan ziddiyyətli görünsə də, idxal olunan məhsulların orta vahid qiymətinin yüksəldiyini göstərir. Belə ki, ümumi göstəricilər əsasında hesablandıqda, bir ton gübrənin orta idxal dəyəri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 32 faiz artıb. Bu isə gübrə bazarında qiymət amilinin daha qabarıq rol oynadığını və aqrar istehsalçılar üçün xərclərin artması riskinin mövcudluğunu göstərir.
Yanvar-avqust aylarında Azərbaycana 59,2 milyon dollar dəyərində 92 min 397 ton gübrə gətirilib. İdxalın fiziki həcminin azalmasını təkcə tələbatın zəifləməsi ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Burada dünya bazarındakı qiymət dəyişiklikləri, məhsulların növü və tərkibi, fermerlərin alış strategiyası, eləcə də daxili bazarda mövcud ehtiyatlar kimi amillər də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə gübrələrin növləri üzrə ayrıca məlumatların olmaması qiymət artımının hansı məhsul qruplarında daha çox baş verdiyini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Dünya bazarında gübrə qiymətlərinə təsir edən əsas amillərdən biri enerji daşıyıcılarının bahalaşması və beynəlxalq logistika marşrutlarında yaranan fasilələrdir. Azot gübrələrinin istehsalında əsas xammal olan təbii qazın qiyməti istehsal xərclərinə birbaşa təsir göstərir. Dünya Bankının 2026-cı ilin oktyabrında açıqladığı proqnoza görə, gübrələrin qlobal qiymət indeksi bu il 14 faiz arta bilər. Təşkilat bu yüksəlişi enerji və xammal xərcləri, daşınma problemləri və ticarət məhdudiyyətləri ilə əlaqələndirir. FAO da 2026-cı ilin ilk dörd ayında qlobal gübrə ticarətinin fiziki həcminin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 20-25 faiz azaldığını bildirir. Bu mənzərə Azərbaycanın idxal göstəricilərindəki dəyişikliklərin daha geniş beynəlxalq tendensiyadan ayrı olmadığını göstərir.
İdxalın coğrafiyasında da müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Rusiya əvvəlki illərdə olduğu kimi əsas təchizatçı mövqeyini qorusa da, bu ölkədən alınan gübrənin dəyəri 16 faiz, həcmi isə 35 faiz azalıb. Hazırda Rusiyanın Azərbaycanın ümumi gübrə idxalında fiziki payı təxminən 67 faiz təşkil edir. Halbuki 2025-ci ildə idxal edilmiş 172 min ton gübrənin 85 faizi bu ölkənin payına düşürdü. Bu müqayisə təchizat mənbələrinin şaxələndirilməsi istiqamətində dəyişiklik olduğunu göstərir. Bununla belə, Rusiyanın hələ də əsas tədarükçü olaraq qalması bir bazardan asılılığın tam aradan qalxmadığını göstərir.
Türkiyədən idxalın dəyər ifadəsində 2,6 dəfə, həcminin isə 83 faiz artması, Çindən tədarükün də əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsi alternativ bazarların rolunun genişləndiyini göstərir. Türkmənistandan idxalın bərpası, Çilidən və Meksikadan yenidən tədarükün həyata keçirilməsi də təchizat coğrafiyasının genişlənməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Lakin yeni ölkələrdən idxalın başlanması özlüyündə təchizatın dayanıqlı şəkildə şaxələndirilməsi demək deyil. Bunun üçün həmin bazarlardan tədarükün müntəzəmliyi, qiymət rəqabətliliyi, məhsulun keyfiyyəti və logistika imkanları da əhəmiyyət daşıyır.
Gübrə təminatı yalnız idxal statistikası və xarici ticarət balansı məsələsi deyil. Bu məhsullar taxıl, tərəvəz, meyvə və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının məhsuldarlığına, nəticə etibarilə ərzaq təklifinə və qiymətlərinə təsir göstərir. Gübrənin bahalaşması fermerin istehsal xərcini artırır. Əgər bu artım məhsulun satış qiymətində kompensasiya olunmursa, təsərrüfatların gəlirliliyi azalır. Digər tərəfdən, fermerlərin qiymət səbəbindən gübrədən az istifadə etməsi torpağın qida maddələri balansına və məhsuldarlığa mənfi təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan, gübrə bazarında əsas məqsəd yalnız idxalın həcmini artırmaq deyil, təchizatın davamlılığını və iqtisadi əlçatanlığını təmin etmək olmalıdır. İdxal mənbələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, ölkədə gübrə istehsalının imkanlarının qiymətləndirilməsi, mövcud istehsal güclərindən səmərəli istifadə, saxlama və logistika infrastrukturunun inkişafı da vacibdir. Eyni zamanda, torpaq analizlərinə əsaslanan gübrələmə sisteminin genişləndirilməsi fermerlərə resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə imkan verə bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın gübrə idxalında müşahidə olunan dəyişikliklər həm dünya bazarındakı qiymət təzyiqlərini, həm də təchizat coğrafiyasının yenilənməsini əks etdirir. Rusiya bazarından asılılığın azalması müsbət istiqamət kimi qiymətləndirilə bilər, lakin bu proses alternativ təchizatçıların davamlılığı ilə möhkəmləndirilməlidir. Çünki gübrə təminatında sabitlik kənd təsərrüfatının rəqabət qabiliyyəti və ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nuray, AzNews.az
1 mənbə
