Xəzər sahillərində yeni zonalaşdırma: çimərliklər və ictimai ərazilər necə dəyişəcək? - ŞƏRH


İşin içi
21:00
Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərində ictimai istifadə zonaları ərazilərin qiymətləndirilməsi və zonalaşdırılması başa çatdıqdan sonra müəyyən ediləcək. Yeni yanaşma sahilboyu torpaqların daha səmərəli idarə olunmasını, vətəndaşların dənizə çıxış imkanlarının qorunmasını, ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsini və turizm infrastrukturunun inkişafını nəzərdə tutur. Bu proses yalnız sahil ərazilərinin bölgüsü deyil, həm də dövlət, sahibkar və ictimaiyyət maraqlarının vahid idarəetmə mexanizmində uzlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Noyabrın 16-da imzalanmış müvafiq Prezident Fərmanı Xəzərin Azərbaycan sektoruna aid sahilboyu ərazilərdə dövlət idarəetməsinin təkmilləşdirilməsinə yeni mərhələ açıb. Sənədə əsasən, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti bu ərazilərdə torpaqların idarə olunması, istifadəsi və mühafizəsi üzrə vahid dövlət siyasətinin həyata keçirilməsini əlaqələndirəcək. Məqsəd müxtəlif dövlət qurumlarının fəaliyyətini uzlaşdırmaq, torpaq istifadəsinə nəzarəti gücləndirmək və rəqəmsal idarəetmə mexanizmləri tətbiq etməkdir.
Bu qərarın iqtisadi və sosial əhəmiyyəti ilk növbədə Xəzər sahillərinin böyük turizm və rekreasiya potensialı ilə bağlıdır. Bakı və Abşeron yarımadası boyunca yerləşən çimərliklər, istirahət zonaları və sahilyanı ərazilər həm yerli əhalinin, həm də turistlərin maraq dairəsindədir. Lakin bu potensialdan tam istifadə etmək üçün ərazilərin hüquqi statusu, infrastruktur imkanları, ekoloji vəziyyəti və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı məsələlərin sistemli şəkildə tənzimlənməsi vacibdir.
Zonalaşdırmanın əsas üstünlüklərindən biri sahilboyu ərazilərin hansı məqsədlər üçün istifadə ediləcəyinin daha aydın müəyyənləşdirilməsidir. Bir hissə ictimai çimərlik və istirahət məkanı, digər hissə turizm və xidmət infrastrukturu, müəyyən ərazilər isə ekoloji mühafizə və təhlükəsizlik zonaları kimi nəzərdə tutula bilər. Belə bölgü düzgün aparılarsa, həm insanların sərbəst istirahət imkanları qorunar, həm də sahibkarlar üçün investisiya qoyuluşunun hüquqi və iqtisadi çərçivəsi aydınlaşar.
Burada əsas məsələ ictimai istifadə ilə kommersiya fəaliyyətinin bir-birinə mane olmamasıdır. Məsələn, sahildə fəaliyyət göstərən restoran, kafe, idman və istirahət obyektləri vətəndaşlara əlavə xidmətlər təqdim edə bilər. Lakin bu fəaliyyət dənizə sərbəst çıxışı məhdudlaşdırmamalı, ictimai çimərliklərin faktiki olaraq yalnız ödənişli xidmət göstərən obyektlərin istifadəsinə keçməsinə səbəb olmamalıdır. İctimai ərazilərlə kommersiya obyektlərinin sərhədlərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi məhz buna görə vacibdir.
Azərbaycan qanunvericiliyində də sahilboyu ərazilərin ictimai xarakteri ilə bağlı hüquqi təminatlar mövcuddur. Torpaq Məcəlləsinin 46-cı maddəsinə əsasən, Xəzərin sahilboyu zolağının 80–130 metr enində olan hissəsi dövlət mülkiyyətində saxlanılır, özəlləşdirilə bilməz və ictimai məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Həmin ərazilərin hasarlanması və ya başqa üsullarla bağlanması, eləcə də vətəndaşların sahilə çıxışının məhdudlaşdırılması qanunla qadağandır.
Deməli, yeni zonalaşdırma ictimaiyyətin sahildən istifadə hüququnu zəiflətmək deyil, bu hüququn daha aydın və işlək mexanizmlərlə qorunmasına xidmət etməlidir. Vətəndaşlar üçün açıq çimərliklərin sayı, sahilə aparan yollar, parklanma imkanları, sanitar qovşaqlar, duşlar, tullantıların idarə olunması və xilasetmə xidmətləri kimi məsələlər də planlaşdırmanın tərkib hissəsi olmalıdır. Çünki ictimai çimərliyin mövcudluğu yalnız ərazinin açıq elan edilməsi ilə deyil, orada normal istirahət şəraitinin yaradılması ilə ölçülür.
Prosesin digər mühüm tərəfi ekoloji vəziyyət və Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsidir. Sahil xəttinin dəyişməsi torpaq sahələrinin hüquqi və faktiki vəziyyəti arasında fərqlər yarada bilər. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəsmilərinin noyabrın 19-da keçirdiyi brifinqdə bildirilib ki, bəzi ərazilərdə faktiki su xətti əvvəllər müəyyən edilmiş sahil xəttindən 800 metrədək geri çəkilib. Bu ərazilərin hüquqi statusu isə mövcud qanunvericilik çərçivəsində ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Bu dəyişiklik torpaq idarəçiliyini daha mürəkkəb məsələyə çevirir. Əvvəllər su altında olan və ya sahil xəttinə yaxın yerləşən ərazilərin üzə çıxması onların avtomatik olaraq tikinti və kommersiya fəaliyyəti üçün yararlı olması demək deyil. Belə torpaqların geoloji xüsusiyyətləri, daşqın və eroziya riskləri, ekoloji vəziyyəti və gələcəkdə su səviyyəsinin dəyişməsi ehtimalı nəzərə alınmalıdır. Əks halda, qısamüddətli iqtisadi mənfəət naminə həyata keçirilən tikinti layihələri gələcəkdə daha böyük infrastruktur və ekoloji xərclər yarada bilər.
Xəzərin səviyyəsinin azalması təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün hövzə ölkələri üçün aktual problemdir. BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının dəstəklədiyi Xəzərin çirklənmədən qorunması üzrə Tehran Konvensiyasının sahil ərazilərinin inkişafına dair protokolu da uzunmüddətli su səviyyəsi dəyişikliklərinin, sahil eroziyasının və digər təbii risklərin planlaşdırma zamanı nəzərə alınmasını tələb edir. Bu yanaşma sahilboyu ərazilərin iqtisadi inkişafı ilə ekoloji mühafizənin paralel aparılmasının vacibliyini göstərir.
Yeni idarəetmə modelinin diqqətçəkən istiqamətlərindən biri də rəqəmsallaşmadır. Fərmanda “Rəqəmsal sahil idarəçiliyi” informasiya sisteminin yaradılması nəzərdə tutulur. Bu sistemdə torpaq sahələri, tikililər, infrastruktur obyektləri və digər məlumatlar coğrafi informasiya sistemləri əsasında elektron xəritələrdə əks etdiriləcək. Dövlət qurumlarının məlumat bazalarının inteqrasiyası və vətəndaşlara elektron xidmətlərin göstərilməsi də planlaşdırılır.
Bu mexanizm sahibkarlar üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Əgər torpaq sahələrinin statusu, istifadə şərtləri və icarə imkanları elektron xəritədə açıq göstərilərsə, biznes subyektləri investisiya qərarlarını daha dəqiq məlumat əsasında verə bilərlər. Bir pəncərə prinsipi ilə müraciətlərin qəbulu və aidiyyəti qurumların razılaşdırma prosesinin rəqəmsallaşdırılması inzibati prosedurların sadələşdirilməsinə də kömək edə bilər. Nəticədə sahilyanı turizm, iaşə, idman və rekreasiya xidmətlərinə investisiya marağının artması üçün daha aydın mühit formalaşa bilər.
Bununla yanaşı, sahilboyu ərazilərdə qanunsuz tikililər və torpaqdan istifadə məsələləri də yeni idarəetmə modelinin vacib istiqamətlərindəndir. Noyabrın 19-da keçirilən brifinqdə bu ərazilərdə 3 200-dən çox qanunsuz tikilinin müəyyən edildiyi bildirilib. Rəsmi açıqlamaya görə, onların böyük hissəsi kommersiya məqsədilə inşa edilmiş obyektlərdir. Bu məlumat sahilboyu torpaqların inventarlaşdırılmasının və hüquqi statusunun dəqiqləşdirilməsinin miqyasını göstərir.
Belə obyektlərlə bağlı qərarlar isə hər bir tikilinin hüquqi vəziyyəti, yerləşdiyi ərazinin təyinatı və qüvvədə olan qanunvericilik əsasında verilməlidir. Qanuni şəkildə əldə edilmiş hüquqların qorunması, qanunsuz istifadənin qarşısının alınması və ictimai marağın təmin edilməsi arasında balans yaradılması vacibdir. Bu yanaşma həm sahibkarların hüquqi müəyyənliyini qoruyar, həm də sahilboyu ərazilərin plansız tikinti və istifadədən müdafiəsinə xidmət edər.
Digər tərəfdən, turizm infrastrukturu yalnız obyektlərin sayının artırılması ilə inkişaf etmir. Keyfiyyətli sahil məkanı üçün təmizlik, kanalizasiya və tullantı sularının idarə olunması, içməli su təminatı, təhlükəsizlik, nəqliyyat əlçatanlığı və xidmət standartları birlikdə təmin edilməlidir. Bu sahələrdə investisiyaların koordinasiyalı həyata keçirilməsi həm turistlərin məmnunluğunu, həm də yerli sahibkarların gəlir imkanlarını artıra bilər.
Xəzər sahillərinin düzgün planlaşdırılması Azərbaycanın turizm gəlirlərinin şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Sahilyanı ərazilərdə ictimai istirahət zonalarının genişləndirilməsi, ekoloji cəhətdən dayanıqlı turizm obyektlərinin yaradılması və xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi daxili turizmə tələbi artırmaqla yanaşı, xarici turistlər üçün də yeni cəlbedicilik yarada bilər. Bunun iqtisadi nəticəsi xidmət sektorunda əlavə məşğulluq, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı və yerli iqtisadi dövriyyənin genişlənməsi ola bilər.
Nəticə etibarilə, Xəzər sahillərində aparılacaq qiymətləndirmə və zonalaşdırma işləri sadəcə ərazilərin xəritədə bölünməsi deyil, sahilyanı məkanların gələcək iqtisadi və sosial modelinin müəyyənləşdirilməsidir. Bu prosesin uğuru ictimaiyyətin dənizə sərbəst çıxışının qorunmasından, sahibkarlar üçün şəffaf qaydaların yaradılmasından, ekoloji risklərin nəzərə alınmasından və infrastrukturun keyfiyyətindən asılı olacaq. Əsas məqsəd Xəzər sahillərini yalnız kommersiya gəliri gətirən ərazilər kimi deyil, həm də insanların sərbəst istifadə edə bildiyi, ekoloji tarazlığı qorunan və iqtisadi dəyər yaradan ictimai məkanlar kimi inkişaf etdirmək olmalıdır.
Nuray, AzNews.az
