Süni intellektin iqtisadi təsiri 2027-ci ildə də çətin görüləcək – “The Economist”


Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az
Son illərdə süni intellekt dünya iqtisadiyyatının ən çox investisiya cəlb edən texnologiya istiqamətlərindən birinə çevrilib. Böyük texnologiya şirkətləri məlumat mərkəzlərinin tikintisinə, hesablama gücünün artırılmasına, yeni modellərin hazırlanmasına və AI infrastrukturunun genişləndirilməsinə milyardlarla dollar vəsait ayırırlar. Müəssisələr də gündəlik əməliyyatlarını sürətləndirmək, xərclərini azaltmaq və məhsuldarlığı artırmaq üçün bu texnologiyadan daha geniş istifadə etməyə başlayıblar.
Bununla belə, süni intellektin iqtisadiyyata təsiri ilə bağlı mühüm bir sual açıq qalır: texnologiyanın imkanları bu qədər sürətlə inkişaf etdiyi halda, onun yaratdığı iqtisadi fayda niyə ümumi məhsuldarlıq və iqtisadi artım göstəricilərində eyni sürətlə əks olunmur? “The Economist” nəşrinin 2027-ci il üçün hazırladığı təhlildə də bu məsələyə diqqət çəkilir. Nəşrin yanaşmasına görə, süni intellektin iqtisadi nəticələrini yaxın dövrdə dəqiq müəyyənləşdirmək çətin olaraq qalacaq.
İnvestisiyalar artır
Süni intellektə yatırılan vəsaitlərin böyük hissəsi yalnız proqram təminatının hazırlanmasına yönəlmir. Bu texnologiyanın işləməsi üçün məlumat mərkəzləri, güclü prosessorlar, serverlər, enerji infrastrukturu və yüksək sürətli şəbəkələr tələb olunur.
ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi araşdırmada AI-nin iqtisadi təsirini izləmək üçün üç əsas istiqamət müəyyənləşdirilir: texnologiyanın imkanları və xərcləri, şirkətlərin investisiyaları və tətbiqi, məhsuldarlıq və əmək bazarındakı dəyişikliklər.
Bu yanaşma mühüm bir məqamı göstərir: texnologiyanın inkişafı və ona yatırılan sərmayələr iqtisadi nəticələrin yaranmasından əvvəl baş verir. Başqa sözlə, şirkət əvvəlcə yeni texnologiyaya investisiya edir, işçilərini öyrədir, əməliyyat sistemlərini dəyişir, yalnız bundan sonra həmin investisiyanın məhsuldarlığa təsiri tam şəkildə ortaya çıxa bilər.
Məhsuldarlıq paradoksu
Süni intellektin iqtisadi təsirini qiymətləndirməyin çətin olmasının səbəblərindən biri də fərdi iş proseslərində əldə olunan nəticələrlə bütövlükdə iqtisadiyyat üzrə göstəricilərin fərqli olmasıdır.
Məsələn, süni intellekt proqramçıya kod yazmaqda, hüquqşünasa sənədləri təhlil etməkdə, müştəri xidmətləri əməkdaşına müraciətləri cavablandırmaqda vaxta qənaət etdirə bilər. Ayrı-ayrı tapşırıqlarda əldə edilən bu üstünlüklər şirkət daxilində məhsuldarlığı artırsa da, bütün iqtisadiyyat üzrə eyni nəticənin yaranması üçün daha geniş dəyişikliklər tələb olunur.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı ilin sentyabrında dərc etdiyi araşdırmada generativ süni intellektin ayrı-ayrı tapşırıqlarda məhsuldarlığı 14-56 faiz artıra bildiyini göstərən tədqiqatlara istinad edilir. Lakin bu nəticələr ümumi iqtisadiyyat üzrə məhsuldarlığın da eyni nisbətdə artdığı anlamına gəlmir.
Araşdırmada qeyd olunur ki, mövcud statistik sistemlər bəzi məhsuldarlıq artımlarını tam əks etdirməyə bilər. Xüsusilə təhsil, səhiyyə və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə xidmətin keyfiyyətinin yüksəlməsi və işin daha sürətli görülməsi iqtisadi göstəricilərdə həmişə aydın görünmür.
Nəticələr niyə gecikir?
Müəllif:,Banco.az
Süni intellektin tətbiqi şirkətlər üçün yalnız yeni proqram əldə etməkdən ibarət deyil. Texnologiyadan real fayda götürmək üçün iş proseslərinin yenidən qurulması, əməkdaşların təlimi, məlumat sistemlərinin uyğunlaşdırılması və idarəetmə modelinin dəyişdirilməsi tələb olunur.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 2026-cı il məhsuldarlıq göstəriciləri üzrə hesabatında da bu məsələyə diqqət yetirilir. Təşkilat bildirir ki, AI-nin iqtisadiyyata təsirinin gec görünməsinin səbəblərindən biri şirkətlər və sektorlar arasında texnologiyanın tətbiq sürətinin fərqli olmasıdır.
Hesabatda bu proses məhsuldarlığın J-əyrisi ilə də əlaqələndirilir. Bu yanaşmaya əsasən, yeni texnologiyaya keçid zamanı şirkətlər əvvəlcə yüksək uyğunlaşma xərcləri ilə üzləşirlər. Təlim, infrastruktur və təşkilati dəyişikliklər əlavə resurs tələb etdiyi üçün ilkin mərhələdə məhsuldarlıq artımı zəif görünə bilər. Lakin texnologiya iş proseslərinə tam inteqrasiya olunduqdan sonra iqtisadi faydalar daha aydın ortaya çıxa bilər.
Şirkətlər qazanır, iqtisadiyyat nə vaxt qazanacaq?
Süni intellektin iqtisadi təsirini qiymətləndirərkən yalnız texnologiyadan istifadə edən şirkətlərin sayına və investisiya həcminə baxmaq kifayət etmir. Əsas məsələ həmin investisiyaların gəlirə, xərclərin azalmasına, istehsalın artmasına və yeni iqtisadi dəyərin yaranmasına nə dərəcədə çevrilməsidir.
Bundan başqa, AI-dən əldə olunan faydanın iqtisadiyyatın bütün iştirakçıları arasında necə bölüşdürüləcəyi də mühüm sualdır. Texnologiyaya böyük sərmayə yatırmaq imkanı olan şirkətlər daha sürətli inkişaf edə bilər. Kiçik müəssisələr isə maliyyə və texniki imkanların məhdudluğu səbəbindən bu prosesə daha gec qoşula bilərlər.
Nəticədə süni intellekt iqtisadiyyatda böyük dəyişikliklər yaratmaq potensialına malik olsa da, bu dəyişikliklərin miqyasını qiymətləndirmək üçün daha çox zamana və etibarlı göstəricilərə ehtiyac var. 2027-ci ildə də əsas müzakirə texnologiyanın nə qədər ağıllı olması deyil, onun yaratdığı imkanların nə qədər real iqtisadi dəyərə çevrilməsidir.
1 mənbə