İrana təzyiq artır: Tehran iqtisadi böhran və hərbi qarşıdurma arasında


Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr göstərir ki, İran ətrafında vəziyyət getdikcə daha mürəkkəb xarakter alır. ABŞ-nin Tehrana qarşı iqtisadi təzyiqləri gücləndirməsi, Fars körfəzində hərbi insidentlərin artması və nüvə proqramı ətrafında yaranmış fikir ayrılıqları regionu yeni təhlükəli mərhələyə yaxınlaşdırır.
Artıq söhbət yalnız Vaşinqtonla Tehran arasında siyasi ziddiyyətlərdən getmir. Qarşıdurmanın coğrafiyası genişlənir, Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyi, beynəlxalq enerji bazarları və strateji dəniz yollarının fəaliyyəti birbaşa risk altına düşür. Ən diqqətçəkən məqam isə odur ki, tərəflərdən heç biri geri çəkilmək istəmir, lakin mövcud vəziyyətin uzun müddət davam etməsi də hər iki tərəf üçün ciddi itkilər vəd edir.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın İrana münasibətdə seçdiyi strategiyanın əsasını iqtisadi və hərbi təzyiqlərin paralel tətbiqi təşkil edir. Vaşinqton hazırkı mərhələdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatları yenidən başlatmaq əvəzinə, dəniz blokadası və maliyyə məhdudiyyətləri vasitəsilə Tehranı güzəştlərə məcbur etməyə çalışır. Çünki İranın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlərin məhdudlaşdırılması dövlət büdcəsinə, xarici valyuta daxilolmalarına və iqtisadi sabitliyə birbaşa təsir göstərir. Bu təzyiqlərin nəticəsi isə ilk növbədə sadə vətəndaşların gündəlik həyatında hiss olunur. Qiymət artımı, milli valyutanın zəifləməsi və alıcılıq qabiliyyətinin aşağı düşməsi onsuz da iqtisadi çətinliklərlə üzləşən əhali arasında narazılığı artırmaq potensialına malikdir. ABŞ administrasiyası da məhz iqtisadi imkanların daralmasının İran rəhbərliyinin siyasi qərarlarına təsir göstərə biləcəyini hesablayır.
Son günlər Fars körfəzində yaşanan hərbi insidentlər isə vəziyyətin yalnız iqtisadi müstəvidə məhdudlaşmadığını göstərir. Küveyt və Bəhreyn istiqamətində həyata keçirilən hücumlar, Amerika hərbi obyektlərinin hədəfə alınması və regionda hava hücumundan müdafiə sistemlərinin aktivləşməsi qarşıdurmanın daha geniş əraziyə yayılması riskini artırır. İran bu cür addımlarla ABŞ-nin təzyiqlərinə cavab verməyə çalışsa da, əslində, öz ətrafında təhlükəsizlik narahatlıqlarını daha da gücləndirir. Körfəz ölkələri üçün əsas məsələ müharibənin genişlənməsinin qarşısını almaq və iqtisadi infrastrukturu qorumaqdır. Xüsusilə neft və qaz obyektlərinin hədəfə çevrilməsi ehtimalı region dövlətlərini ciddi seçim qarşısında qoyur. Bu baxımdan İranın hərbi fəallığı ona siyasi üstünlük qazandırmaqdan daha çox, beynəlxalq təcridini dərinləşdirə və qonşu dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətində ABŞ ilə əməkdaşlığını gücləndirə bilər.
Mövcud gərginliyin ən həssas nöqtələrindən biri də Hörmüz boğazıdır. Dünya enerji daşımalarında mühüm yer tutan bu strateji keçiddə gəmilərə hücumların davam etməsi artıq regional qarşıdurmanın qlobal iqtisadi nəticələr doğurduğunu göstərir. Tankerlərin təhlükəsizliyinə yaranan təhdid daşınma və sığorta xərclərini artırır, enerji təchizatında qeyri-müəyyənlik yaradır. ABŞ-nin dəniz blokadası İranın iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıdığı halda, Tehran da boğazdakı təhlükəsizlik vəziyyətindən Vaşinqtona təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışır. Lakin burada mühüm bir məqam var: Hörmüzdə sabitliyin pozulması təkcə ABŞ-nin deyil, İranın özünün də iqtisadi maraqlarına zərbə vurur. Buna görə də boğaz ətrafında qarşıdurmanın uzanması Tehran üçün getdikcə daha ağır iqtisadi nəticələr yarada bilər.
Digər ciddi problem İranın nüvə proqramı ətrafında yaranmış vəziyyətdir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nüvə obyektlərinə çıxışı ilə bağlı məhdudiyyətlər və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının yoxlanılmasında yaranan çətinliklər beynəlxalq narahatlığı artırır. Tehran təhlükəsizlik təhdidləri aradan qaldırılmadan yoxlamaların tam bərpasına razılıq vermək istəmir. ABŞ isə nüvə fəaliyyətinin şəffaflaşdırılmasını və yoxlanıla bilən öhdəliklərin qəbulunu mümkün razılaşmanın əsas şərtlərindən biri kimi görür. Beləliklə, tərəflər arasında ciddi etimadsızlıq mühiti formalaşıb. İran əvvəlcə iqtisadi və hərbi təzyiqlərin dayandırılmasını tələb edir, Vaşinqton isə konkret güzəştlər olmadan bu addımları atmağa hazır görünmür. Məhz bu ziddiyyət diplomatik danışıqların nəticə verməsini çətinləşdirən əsas amillərdəndir.
Bütün bunların fonunda İranın daxili siyasi və iqtisadi vəziyyəti də xüsusi diqqət tələb edir. Uzunmüddətli sanksiyalar, hərbi xərclər və xarici iqtisadi əlaqələrin məhdudlaşması ölkənin sosial-iqtisadi problemlərini daha da ağırlaşdırır. Hakimiyyət xarici təzyiqləri əsas gətirərək cəmiyyətdə həmrəylik yaratmağa çalışsa da, insanların gündəlik yaşayış problemləri aradan qalxmadıqca narazılıq potensialı qalmaqda davam edəcək. Digər tərəfdən, ABŞ ilə qarşıdurma İranın siyasi elitası daxilində də fərqli yanaşmaları gücləndirə bilər. Bir qisim sərt mövqenin qorunmasını zəruri hesab etdiyi halda, digər dairələr iqtisadi vəziyyətin sabitləşdirilməsi üçün diplomatik çıxış yolunun vacibliyini önə çəkə bilər. Bu mənada İran rəhbərliyi həm xarici təzyiqlərlə mübarizə aparmaq, həm də daxildə sosial sabitliyi qorumaq kimi iki mürəkkəb vəzifə qarşısındadır.
Hazırkı mənzərə onu deməyə əsas verir ki, İran ətrafında yaranmış böhran qısa müddətdə tam həllini tapacaq qədər sadə deyil. ABŞ iqtisadi və hərbi üstünlüyündən istifadə edərək Tehranı daha əlverişsiz şərtlərlə razılaşmaya məcbur etməyə çalışır. İran isə müqavimət göstərməklə təzyiqlərin nəticəsiz qalacağını nümayiş etdirmək istəyir. Bununla belə, zaman amili Tehran üçün xüsusilə ciddi əhəmiyyət daşıyır. Çünki hərbi qarşıdurma müəyyən müddət idarə oluna bilsə də, iqtisadi imkanların davamlı şəkildə zəifləməsi dövlətin daxili dayanıqlığına təsirsiz ötüşmür. Oman və Qətər kimi vasitəçilərin diplomatik səyləri müəyyən ümid yaratsa da, əsas məsələ tərəflərin qarşılıqlı güzəştlərə nə dərəcədə hazır olmasıdır. Nəticə etibarilə, İranın qarşısında duran başlıca seçim qarşıdurmanı davam etdirərək daha ağır iqtisadi və siyasi risklərlə üzləşmək, yaxud diplomatik razılaşma vasitəsilə təzyiqlərin azaldılmasına nail olmaqdır. Mövcud şəraitdə isə aydın görünən odur ki, gərginliyin uzanması İranın iqtisadi imkanlarını daraldır, regional mövqelərini zəiflədir və ölkənin gələcək siyasi sabitliyi üçün əlavə təhlükələr yaradır.
Ruslan Zəngəzur
1 mənbə
