Dünya Fəlsəfə Günü: qlobal çağırışlar fonunda fəlsəfi düşüncənin yeni missiyası


Bakı, 19 noyabr, AZƏRTAC
Hər il noyabr ayının üçüncü cümə axşamı Dünya Fəlsəfə Günü qeyd edilir. UNESCO-nun təşəbbüsü ilə 2002-ci ildə təsis olunmuş bu günün əsas məqsədi fəlsəfənin cəmiyyət həyatındakı rolunu ön plana çəkmək, insanları müstəqil və tənqidi düşünməyə təşviq etmək, müxtəlif mədəniyyətlər və dünyagörüşləri arasında dialoqu gücləndirməkdir. 2026-cı ildə bu əlamətdar gün noyabrın 19-na təsadüf edir. Dünya Fəlsəfə Günü yalnız fəlsəfə elminə diqqətin artırılması baxımından deyil, həm də müasir dünyanın üzləşdiyi mürəkkəb problemlərin dərindən dərk edilməsi, insan amilinin qorunması və cəmiyyətin intellektual inkişafının təşviqi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Fəlsəfə – insan və cəmiyyət haqqında düşüncənin təməli
Fəlsəfə bəşər tarixinin qədim düşüncə sahələrindən biri olmaqla, insanın dünyanı, həyatı, cəmiyyəti və öz mövcudluğunu dərk etmək cəhdindən yaranıb. Əsrlər boyu filosoflar insanın mahiyyəti, həqiqət, ədalət, azadlıq, mənəviyyat, bilik və idrak kimi fundamental məsələlərə münasibət bildiriblər. Fəlsəfənin əsas xüsusiyyəti hazır cavablar təqdim etməkdən daha çox, düzgün suallar verməyi, hadisələrin mahiyyətinə varmağı və müxtəlif yanaşmaları müqayisəli şəkildə təhlil etməyi öyrətməsidir. Bu elm insanın yalnız ətraf aləmi deyil, öz düşüncələrini, davranışlarını və cəmiyyətdəki mövqeyini də qiymətləndirməsinə imkan yaradır. Müasir dövrdə informasiya axınının sürətlə artması, müxtəlif ideoloji yanaşmaların geniş yayılması və rəqəmsal platformaların ictimai rəyə təsiri fəlsəfi təfəkkürün əhəmiyyətini daha da artırır.
Süni intellekt dövründə fəlsəfənin yeni vəzifələri
XXI əsrdə elmi-texnoloji inkişaf fəlsəfənin qarşısında yeni tədqiqat istiqamətləri açıb. Xüsusilə süni intellektin həyatın müxtəlif sahələrinə nüfuz etməsi insan, texnologiya və cəmiyyət münasibətlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Bu gün süni intellekt təhsil, səhiyyə, iqtisadiyyat, idarəetmə, kommunikasiya və elmi tədqiqatlarda geniş tətbiq olunur. Lakin texnoloji imkanların artması ilə yanaşı, bir sıra etik və sosial suallar aktuallaşır. Süni intellektin qərarlarına kim məsuliyyət daşıyır? İnsan yaradıcılığı və intellektual fəaliyyət texnologiyaların inkişafı fonunda necə dəyişəcək? Şəxsi məlumatların qorunması, alqoritmlərin obyektivliyi və rəqəmsal bərabərlik necə təmin olunmalıdır? Bu sualların cavablandırılmasında fəlsəfə mühüm metodoloji və etik əsaslar təqdim edir. Texnologiyanın yalnız texniki imkanlarını deyil, onun insan həyatına, mənəvi dəyərlərə və ictimai münasibətlərə təsirini də araşdırmaq zəruridir. Beləliklə, süni intellekt dövründə fəlsəfənin missiyası insanı texnoloji inkişafın mərkəzində saxlamaq, elmi nailiyyətlərin etik prinsiplərlə uzlaşdırılmasına töhfə verməkdir.
Azərbaycan fəlsəfi fikrinin zəngin irsi
Azərbaycanın fəlsəfi fikir tarixi zəngin ənənələrə və görkəmli mütəfəkkirlərin irsinə əsaslanır. Orta əsrlərdən başlayaraq Azərbaycan düşüncə tarixində insan, cəmiyyət, ədalət, mənəviyyat, elm və idrak məsələləri mühüm yer tutub.
Nəsirəddin Tusi, Bəhmənyar, Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli və digər mütəfəkkirlərin yaradıcılığında fəlsəfi məzmun daşıyan ideyalar geniş əksini tapıb. Onların əsərlərində insanın mənəvi kamilliyi, ağıl və idrakın rolu, ədalətli cəmiyyət, azad düşüncə və ümumbəşəri dəyərlər kimi məsələlər ön plana çıxarılıb. Xüsusilə Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında humanizm, ədalət və insan ləyaqəti, Nəsiminin poetik-fəlsəfi irsində insanın mənəvi qüdrəti və idrak məsələləri mühüm yer tutur. Bu irs Azərbaycan fəlsəfi düşüncəsinin ümumbəşəri ideyalarla zənginliyini nümayiş etdirir.
Fəlsəfə elmi və müasir Azərbaycan cəmiyyəti
Müasir Azərbaycan cəmiyyətində milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, gənc nəslin intellektual inkişafı, vətəndaş düşüncəsinin formalaşdırılması və elmi dünyagörüşünün genişləndirilməsi baxımından fəlsəfənin xüsusi əhəmiyyəti var. Fəlsəfə elmi, həmçinin tarix, sosiologiya, politologiya, psixologiya, hüquq və digər elmlərlə sıx əlaqədə inkişaf edir. Fənlərarası tədqiqatlar cəmiyyətdə baş verən proseslərin daha dərindən təhlilinə, sosial münasibətlərin mahiyyətinin müəyyənləşdirilməsinə və gələcək inkişaf istiqamətlərinin elmi əsaslarla qiymətləndirilməsinə imkan verir. Fəlsəfi tədqiqatların müasir elmi istiqamətlərlə uzlaşdırılması, beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və gənc tədqiqatçıların bu sahəyə marağının artırılması qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir.
Gənc nəslin tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişafında fəlsəfənin rolu
Gənclər hər gün böyük həcmdə məlumatla qarşılaşırlar. Bu məlumatların düzgün qiymətləndirilməsi, həqiqətlə yanlışın fərqləndirilməsi, müxtəlif mövqelərin müqayisəsi və əsaslandırılmış qərarların qəbul edilməsi tənqidi düşüncə bacarıqları tələb edir. Fəlsəfi təhsil gənclərə hadisələrə birtərəfli yanaşmamağı, fərqli fikirləri dinləməyi, öz mövqelərini arqumentlərlə əsaslandırmağı öyrədir. Bu bacarıqlar yalnız akademik fəaliyyət üçün deyil, gündəlik həyat, peşəkar inkişaf və ictimai münasibətlər üçün də vacibdir.
Fəlsəfənin inkişaf perspektivləri
Müasir dünyada baş verən sürətli dəyişikliklər fəlsəfə elminin qarşısında yeni tədqiqat istiqamətləri müəyyənləşdirir. Rəqəmsal etika, süni intellekt fəlsəfəsi, ekoloji məsuliyyət, qlobal ədalət, insan hüquqları, mədəniyyətlərarası münasibətlər və elmin etik əsasları gələcək araşdırmalar üçün mühüm mövzulardır. Bu istiqamətlərdə elmi tədqiqatların genişləndirilməsi fəlsəfənin cəmiyyətlə əlaqələrinin gücləndirilməsinə, elmi biliklərin ictimai müzakirələrə daxil edilməsinə və müasir çağırışlara daha əsaslandırılmış yanaşmaların formalaşmasına şərait yaradır.
Müxbir - Tünzalə Arazlı
1 mənbə
