APEC Sammitinin qəhrəmanları: Si, Tramp və Putin


Üç liderin danışıqları üçün məkan və simvolik uğur
Çinin cənubundakı Şençjendə başlayan Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammiti, əsasən üç liderin - Çin Prezidenti Si Cinpin, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin iştirakı sayəsində xüsusi rezonans doğurub. Müşahidəçilər tədbirdəki danışıqlardan heç bir irəliləyiş razılaşması gözləmirlər. Üç liderin görüşü təkcə simvolik dəyəri ilə əhəmiyyətlidir. Si, Tramp və Putin birlikdə hər şeyi müzakirə etməyə hazırdırlar və buna görə də razılaşmaların mümkünlüyünü istisna etmirlər.
Rusiya və ABŞ prezidentləri Vladimir Putin və Donald Tramp Şençjendə keçirilən APEC sammitində Çin prezidenti Si Cinpinlə danışıqlara başlayıblar. Bu, üç dövlət başçısı arasında bu formatda ilk görüşdür. Bu gün sammitdə Vladimir Putin və Donald Tramp arasında ikitərəfli danışıqlar baş tutub. Bundan sonra ABŞ prezidenti Si Cinpinlə görüşüb. Hər iki görüşdə Ukrayna münaqişəsi müzakirə olunub. Üçtərəfli sammitin gündəliyi hələ rəsmi olaraq açıqlanmayıb.
Putin, Tramp və Si üçtərəfli görüşdən əvvəl nə deyiblər?
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin Prezidenti Si Cinpin və ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında üçtərəfli danışıqlar Çinin Şençjen şəhərində keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq sammitində başlayıb. Üç liderin danışıqların açıq hissəsində dedikləri:
Putin Rusiya, ABŞ və Çini təkcə İkinci Dünya Müharibəsində qalib ölkələr statusu ilə deyil, həm də beynəlxalq sülhün qorunması məsuliyyəti ilə birləşdirir. Qlobal regional əlaqələri və enerji təhlükəsizliyini müzakirə etməliyik. Üçtərəfli görüşü təşkil etdiyinə görə Çin Prezidentinə minnətdaram. Bu gün Trampın təşəbbüsü ilə Ukraynadakı münaqişəyə xeyli diqqət yetirdik. Rusiya, Çin və ABŞ BMT-nin təsisçi üzvləri arasında idilər, buna görə də beynəlxalq hüquq sisteminin gücləndirilməsi məsuliyyətini öz üzərlərinə götürürlər. Rusiya, Çin və ABŞ beynəlxalq hüquq sisteminin qorunması və gücləndirilməsi məsuliyyətini daşıyırlar. Rusiya, ABŞ və Çinin Ukrayna münaqişəsi də daxil olmaqla regional münaqişələrin həllində bir çox ortaq maraqları var. Beynəlxalq terrorizm və transmilli cinayətkarlıq üç ölkə üçün ortaq təhdidlərdir.
Si Tarixi təcrübədən dərs çıxarmalıyıq. Üç ölkə qlobal problemlərin həlli üçün səylərini birləşdirməlidir. Böyük güclər sülh içində olduqda dünya dinc qalır, lakin onlar qarşıdurmada olduqda dünya xaosa qərq olur. Son illərdə Çin Rusiya ilə əlaqələndirilmiş şəkildə hərtərəfli strateji tərəfdaşlığı təşviq edir. Dünya sürətlənən dəyişiklikləri yaşayır; planetdə sülh yoxdur.
Tramp Bu görüşdə burada olmaqdan şərəf duyuram. Rusiya, Çin və ABŞ dialoqa girməlidirlər. Nüvə silahlarının azaldılması məsələsini müzakirə etməli və bu sahədə səylərimizi birləşdirməliyik. Zirvə görüşündə Ukrayna müzakirə olunacaq. Üçtərəfli görüşdə öz yurisdiksiyasından kənarda fəaliyyət göstərən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi müzakirə olunacaq. ABŞ İranın nüvə silahı əldə etməsinə icazə verməyəcək.
"Yalta 2.0" ilə bağlı suala müsbət cavab
Jurnalistlər üçtərəfli görüşdə Putinə sual veriblər: "Bu, Yalta 2.0-a oxşayır?". Rusiya prezidenti bir az düşünərək başını tərpədib. Şençjendə keçirilən APEC sammitində Vladimir Putin, ABŞ prezidenti Donald Tramp və Çin prezidenti Si Cinpin arasında üçtərəfli görüş keçirilib. Görüşün açıq iclası 10 dəqiqə davam edib. Daha sonra danışıqlar qapalı formatda davam edib. "Əlbəttə ki, həm qlobal, həm də regional iqtisadi əlaqələri, ərzaq təhlükəsizliyini və enerjini müzakirə etməliyik", - deyə Vladimir Putin qapalı iclasdan əvvəl bildirib.
"Biz, həqiqətən də, tarix yaradırıq", - deyə Donald Tramp açıq iclasda bildirib. "Keçmiş liderlər çox vaxt fikir ayrılıqları olan ölkələrlə ünsiyyətdən yayınırdılar... Biz fərqli bir kurs seçirik. Bu tarixi zirvə görüşü bizə yeni imkanlar tapmaq və ümid edirik ki, hamımız üçün daha yaxşı bir gələcək yaratmaq şansı verir", - deyə o bildirib.
"Qlobal miqyasda görünməmiş tektonik dəyişikliklər fonunda dünya sakit deyil", - deyə Si Cinpin bildirib. "Fırtınalı havada insanın vəzifə hissi özünü göstərir. Aparıcı güclər və BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olaraq, üç ölkəmiz qlobal çağırışlara birgə cavab verməklə, planetdə sülhü və sabitliyi birgə qorumaqla və bəşəriyyətin tərəqqisi işinə daha böyük töhfələr verməklə layiqli nümunə göstərməlidir".
Çin prezidenti Si Cinpin hesab edir ki, Çin, Rusiya və ABŞ qlobal sülhü qorumaq və qlobal problemləri həll etmək üçün səylərini birləşdirməlidirlər. O, ölkələrin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olduğunu xatırladıb. Si Rusiya və ABŞ prezidentləri ilə danışıqların açıq hissəsində bildirib ki, "qlobal miqyasda görünməmiş tektonik dəyişikliklər fonunda dünyanı sakit adlandırmaq olmaz. Vəzifə hissi əlverişsiz hava şəraitində özünü göstərir". O, ölkələrin "bəşəriyyətin tərəqqisinə daha böyük töhfə verə" biləcəyini bildirib.
Üçtərəfli görüşdən qısa müddət əvvəl Çin prezidenti Donald Trampla ayrıca danışıqlarda qlobal problemləri müzakirə edib. O, Vaşinqtonun süni intellekt sahəsində Pekinlə əməkdaşlığı davam etdirməsini və "Süni intellekt həmişə insan nəzarəti altında qalmasını" təmin etməsini təklif edib. Rusiya və ABŞ prezidentləri Vladimir Putin və Donald Tramp Çin prezidenti Si Cinpinlə birlikdə APEC sammitində ilk üçtərəfli danışıqlar aparırlar. Görüşün açıq hissəsi 10 dəqiqə davam edib.
APEC Sammitindən əvvəl…
18 noyabr çərşənbə günü keçirilən sammitin açılışında Si açıq şəkildə prioritetlər müəyyən edib: iqtisadiyyat və iqtisadi əməkdaşlıq ölkəsi üçün ən vacib məsələdir. Çin lideri ABŞ-ın Trampdan illər əvvəl müdafiə etdiyi rolu - azad bazarın müdafiəçisi rolunu öz üzərinə götürüb. Xüsusilə Si proteksionizmlə mübarizə aparmaq, azad ticarət prinsiplərini dəstəkləmək və Ümumdünya Ticarət Təşkilatının qaydalarına riayət etmək lazım olduğunu bəyan edib. Çin lideri nümayiş etdirməyə çalışıb ki, ABŞ tərəfindən başladılan tarif müharibələri fonunda Çin silahlı münaqişələrin və iqtisadi mübahisələrin davam etdiyi bir dünyada sabitliyin dayağıdır.
Sinin çıxışı həm də proteksionizm ittihamlarına cavab olub: guya Çin öz sənayesini istehlakçıların hesabına dəstəkləyir və buna görə də Çin 1 trilyon dollarlıq ticarət profisiti saxlayır.
Putin Sidən sonra çıxış edib. Onun çıxışı isə əksinə, qlobal siyasi vəziyyətə geniş şəkildə diqqət yetirib. O, Qərb güclərini digər ölkələrin inkişafını ləngidən "keçmiş hegemonlar" adlandırıb. Tramp və Si ilə qarşıdan gələn üçtərəfli görüşə gəlincə, Rusiya prezidenti bunun "böyük potensial faydalar" gətirəcəyini söyləyib. O bildirib ki, danışıqların məqsədi "kompromislər axtarmaqla" üç ölkənin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarını tarazlaşdırmaq olmalıdır.
Biznes sammitinin açılışından sonra Putin Si ilə görüşüb. Sammit Qilin Şanzhuang Dövlət Rezidensiyasında baş tutub və iki saatdan bir qədər çox davam edib. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskovun sözlərinə görə, Putin və Si Ukraynadakı nizamlanmanı müzakirə ediblər. Rusiya prezidenti Çin prezidentinə Moskvada Ağ Ev nümayəndələri Stiv Vitkov və Cared Kuşnerlə son təmasları barədə məlumat verib. Putin iki ölkə arasında ticarətin davamlı artımını (bir neçə ildir ki, 200 milyard dolları keçib) və vizasız rejimin tətbiqinin nəticələrini qeyd edib: turist axını 43% artıb.
İki dövlət başçısı əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsinin tərəfdarı olduqlarını bildiriblər və çoxqütblü dünya qurmaq öhdəliklərini bir daha təsdiqləyiblər. Amerika mətbuatı Çin və Rusiya liderləri arasındakı əlaqələri tamamilə fərqli bir şəkildə şərh edir. "The New York Times" yazır ki, avtoritar liderlər Qərbin təsirinə müqavimət göstərməkdə həmrəylik nümayiş etdiriblər və bu, qaçılmaz olaraq üç liderin qarşıdan gələn görüşünə təsir edəcək.
Bütün APEC danışıqları arasında ən çətin danışıqların Si və Trampın olacağı gözlənilirdi. Təsadüfi deyil ki, Çin lideri onu təyyarənin pilləkənlərində şəxsən qarşılayıb. Tramp sammitdə Çin-Amerika münasibətlərinin adi mübahisəli məsələlərini qaldırmaqla yanaşı, nüvə arsenallarının azaldılması ilə bağlı müzakirəyə də başlamaq istəyir. Çin hələlik bu cür məhdudiyyətləri nəzərdə tutan heç bir razılaşmaya qoşulmayıb. Çinşünaslar hesab edirlər ki, Si bu mövzuda məhsuldar müzakirə apara bilməyəcək. Pekin dəfələrlə Çinin nüvə başlıqlarının sayına görə ABŞ və Rusiyadan çox geridə qaldığını qeyd edib. Qoy Vaşinqton və Moskva əvvəlcə arsenallarını azaltsınlar, sonra isə Çin bu mövzuda danışıqlara qoşulsun - bu, rəsmi Pekinin hazırkı mövqeyidir və o, hələ də ABŞ-ın mümkün əhəmiyyətli güzəştlərinə cavab olaraq belə, bu mövqeyi dəyişdirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirməyib.
V.VƏLİLİ