ABŞ niyə çökdü - 5 gündə 5 böyük BÖHRAN! Düşmən kim - süni intellekt nəzarətdən çıxdımı...


Aviasiya, banklar, rabitə və kəşfiyyat sistemlərində ardıcıl nasazlıqlar dünyanı təşvişə salıb – Amerikada əslində nə baş verir?
Dünyanın ən qüdrətli dövlətində ard-arda baş verən texnoloji qəzalar ciddi suallar yaradıb. ABŞ-ın hava nəqliyyatı, bank əməliyyatları, qlobal kommunikasiya platformaları və hətta Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin məxfi rabitə sistemi nasazlıqlarla üzləşib. Hadisələrin cəmi bir neçə gün ərzində baş verməsi təsadüfdür, yoxsa Amerika dövlətinin kritik infrastrukturu sistemli böhran keçirir?
Bildirək ki, noyabrın 12-dən 17-dək ABŞ-da baş verən irimiqyaslı texnoloji nasazlıqlar dünya mediasının əsas mövzularından birinə çevrilib.
Reuters, CNN, Yahoo Finance və Gulf News-un məlumatlarında Amerika iqtisadiyyatının, dövlət idarəçiliyinin və milli təhlükəsizlik sistemlərinin texnoloji dayanıqlığı ilə bağlı ciddi suallar qaldırılır.
Ən diqqətçəkən məqam isə budur: söhbət təkcə ayrı-ayrı şirkətlərin internet xidmətlərinin işləməməsindən getmir. Böhran ölkənin strateji əhəmiyyətli sahələrinə toxunub.
Noyabrın 17-də Reuters ABŞ Prezidenti Donald Trampın bu hadisələrə münasibətini dərc edib. Prezident baş verənləri ciddi təhlükə kimi qiymətləndirməyib.
Trampın açıqlamasının mahiyyəti belə olub: böyük və qüdrətli ölkələrdə belə hadisələr baş verə bilər, vəziyyət normaldır.
Lakin ABŞ mediasında yaranan narahatlıq prezidentin nikbin münasibəti ilə məhdudlaşmır.
Birinci böhran: ABŞ səmasında görünməmiş dayanma – 13 noyabr
Noyabrın 13-də ABŞ Federal Aviasiya Administrasiyasının (FAA) hava hərəkətini idarəetmə rabitəsində ciddi nasazlıq baş verib.
Nəticədə ölkə üzrə təyyarələrin havaya qalxması təxminən beş saat müddətinə dayandırılıb.
Bu, 2001-ci il 11 sentyabr terror hücumlarından sonrakı dövrdə ABŞ aviasiyasında ən ciddi ümummilli dayanmalardan biri kimi qiymətləndirilir.
Hadisənin nəticələri sonrakı günlərdə də davam edib. Reuters-in noyabrın 17-də yaydığı məlumata görə, üç gün ərzində 18 mindən çox uçuş ləğv olunub.
Araşdırmalar ilkin mərhələdə nasazlığı köhnəlmiş rabitə infrastrukturu ilə əlaqələndirib. Daha sonra Arkanzasdakı texniki obyektdə marşrutlaşdırıcı avadanlığın quraşdırılması zamanı yaranmış problem əsas səbəb kimi göstərilib.
Hadisə ABŞ hava nəqliyyatının nə qədər həssas texnoloji infrastruktura bağlı olduğunu nümayiş etdirib.
Ən ciddi xəbərdarlıq isə budur: ABŞ hökumətinin hesabatlarına əsasən, FAA-nın qiymətləndirilmiş 138 hava hərəkətini idarəetmə sistemindən 105-i ya dayanıqsız, ya da potensial dayanıqsız hesab edilib.
Bu, sadəcə bir kompüter nasazlığı deyil, illərlə yığılan infrastruktur problemlərinin nəticəsi ola bilər.
İkinci böhran: Microsoft-un qlobal sistemləri sıradan çıxdı – 12 noyabr
ABŞ-dakı hadisələrdən bir gün əvvəl dünyanın ən böyük texnologiya şirkətlərindən biri olan Microsoft-un xidmətlərində ciddi fasilə yaranıb.
Outlook elektron poçt xidməti, Teams korporativ kommunikasiya sistemi və digər Microsoft 365 xidmətləri genişmiqyaslı nasazlıqla üzləşib.
Problemlər 70-dən çox ölkə və ərazidə istifadəçilərə təsir göstərib. Bir çox müəssisənin gündəlik iş prosesləri, elektron yazışmaları və onlayn əməkdaşlıq imkanları pozulub.
Nasazlığın təsiri 24 saatdan çox davam edib.
Microsoft problemin əvvəlki şəbəkə tutumu yenilənməsi və sonrakı texniki dəyişikliklə əlaqəli olduğunu açıqlayıb. Şirkət hadisənin kiberhücum və ya süni intellekt agentlərinin fəaliyyəti nəticəsində yaranmadığını bildirib.
Bu hadisə qlobal iqtisadiyyatın bir neçə nəhəng texnologiya platformasından nə qədər asılı olduğunu yenidən göstərib.
Üçüncü böhran: Amerikanın ən böyük bankında əməliyyatlar çökdü – 16 noyabr
Noyabrın 16-da ABŞ-ın ən böyük bankı JPMorgan Chase-in sistemlərində ciddi texniki problem yaranıb.
Minlərlə müştəri bank hesablarına daxil olmaqda, ödənişləri həyata keçirməkdə və maliyyə əməliyyatlarını tamamlamaqda çətinlik çəkib.
Nasazlığın təsiri digər banklarla aparılan bəzi əməliyyatlarda da hiss olunub. Bu isə sosial şəbəkələrdə ABŞ bank sisteminin ümumilikdə çökdüyü barədə iddiaların yayılmasına səbəb olub.
Lakin araşdırmalar bütün Amerika bank sisteminin sıradan çıxdığını təsdiqləmir.
JPMorgan Chase problemin öz texniki avadanlıqlarında işləyən proqram təminatındakı xəta ilə əlaqədar olduğunu açıqlayıb. Bank kiberhücum əlamətlərinin aşkar edilmədiyini bildirib.
Hadisənin yaratdığı narahatlıq təsadüfi deyil. Dünyanın ən böyük maliyyə mərkəzlərindən birində belə bir bankın əməliyyat sistemində yaranan nasazlıq ödəniş zəncirinin digər iştirakçılarına da təsir göstərə bilir.
Bu isə müasir maliyyə sisteminin əsas risklərindən birini ortaya çıxarır: rəqəmsallaşma sürətləndikcə texniki nasazlığın iqtisadi təsir dairəsi də böyüyür.
Dördüncü böhran: ABŞ-ın nəhəng aviaşirkəti də dayandı – 16 noyabr
FAA-nın ümummilli böhranından cəmi üç gün sonra ABŞ aviasiyası ikinci böyük texniki problemlə üzləşib.
Bu dəfə ölkənin aparıcı aviaşirkətlərindən olan United Airlines-in kompüter sistemlərində nasazlıq yaranıb.
Şirkət bir sıra təyyarələrin havaya qalxmasını müvəqqəti dayandırmağa məcbur olub.
Məlumatlara görə, problem pilotların uçuş üçün vacib olan texniki məlumatlara, o cümlədən təyyarənin çəki və balans göstəricilərinə çıxışına təsir edib.
Təxminən bir saat davam edən fasilədən sonra sistemlərin fəaliyyəti bərpa olunub.
Beləliklə, ABŞ hava nəqliyyatı bir neçə gün ərzində iki ayrı texnoloji dayanma yaşayıb. Birincisi dövlətin hava hərəkətini idarəetmə infrastrukturunda, ikincisi isə özəl aviaşirkətin sistemlərində baş verib.
Hadisələrin bir-biri ilə əlaqəli olduğuna dair sübut yoxdur. Ancaq onların eyni həftəyə təsadüf etməsi Amerika aviasiyasının texnoloji dayanıqlığı barədə müzakirələri gücləndirib.
Beşinci böhran: ABŞ kəşfiyyatının məxfi rabitə şəbəkəsi sıradan çıxdı – 17 noyabr
Ən ciddi narahatlıq yaradan hadisə noyabrın 17-də qeydə alınıb.
CNN və CBS News-un məlumatına görə, ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin (NSA) məxfi məlumat mübadiləsi üçün istifadə etdiyi NSANet şəbəkəsində nasazlıq yaranıb.
Söhbət adi internet xidmətindən deyil, Amerikanın ən mühüm kəşfiyyat qurumlarından birinin məxfi informasiya mübadiləsini təmin edən sistemdən gedir.
CBS News-un məlumatına əsasən, agentliyin Merilend ştatındakı Fort-Mid qərargahında bəzi əməkdaşların işə gəlməsi mərhələli qaydada təşkil edilib. Məqsəd problemli şəbəkəyə eyni vaxtda çoxsaylı istifadəçinin qoşulmasının qarşısını almaq olub.
Bəzi fəaliyyətlər digər NSA obyektlərinə yönləndirilib. NSA Reuters-ə açıqlamasında problemin planlı texniki xidmət zamanı yarandığını, kritik əməliyyat imkanlarının işlək qaldığını bildirib.
CNN-in məlumatına görə, ABŞ Prezidentinə təcili kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi üçün alternativ təhlükəsiz rabitə imkanları mövcuddur.
Bununla belə, dünyanın ən güclü elektron kəşfiyyat qurumlarından birinin daxili şəbəkəsində belə nasazlığın yaranması ABŞ-ın milli təhlükəsizlik infrastrukturu baxımından ciddi xəbərdarlıqdır.
Bəs Amerika televiziyalarının dayanması xəbəri nədir?
Noyabrın 17-də ABŞ-da televiziya və radio yayımlarının müvəqqəti kəsilməsi də diqqət çəkib.
ABŞ Federal Fövqəladə Halların İdarə Edilməsi Agentliyi (FEMA) və Federal Rabitə Komissiyası (FCC) həmin gün ölkə üzrə Fövqəladə Xəbərdarlıq Sisteminin sınağını planlaşdırmışdı.
Şərq vaxtı ilə saat 14:20-də nəzərdə tutulan sınaq çərçivəsində televiziya və radio yayımçıları adi proqramları təxminən bir dəqiqəlik dayandıraraq test xəbərdarlığı verməli idilər.
Bu, texnoloji qəza deyil, əvvəlcədən elan edilmiş ümummilli sınaq idi. FCC müvafiq bildirişi hələ sentyabrın 16-da yayımlamışdı.
Trampın vecinə də deyil, təhlükəsizlik naziri isə yeni nasazlıqları istisna etmir
Hadisələrə ABŞ administrasiyasının münasibəti də maraq doğurur.
Prezident Donald Tramp noyabrın 17-də Filippində jurnalistlərə açıqlamasında baş verənləri ciddi sistem böhranı kimi təqdim etməyib. ABŞ daxili təhlükəsizlik naziri Markveyn Mallin isə CNBC-yə açıqlamasında daha konkret texniki problemə diqqət çəkib.
Onun sözlərinə görə, yeni texnologiyaların köhnə kompüter sistemlərinə inteqrasiyası həmin sistemlərə həddindən artıq yük yaradır.
Nazir hadisələrin kiberhücumlarla bağlı olmadığına 98 faiz əmin olduğunu bildirib.
Ən mühüm məqam isə onun gələcək barədə xəbərdarlığıdır: texnologiyaların yenilənməsi davam etdikcə oxşar nasazlıqların yenidən baş verməsi mümkündür.
Bu açıqlama göstərir ki, Vaşinqton baş verənləri koordinasiyalı xarici hücumdan daha çox köhnəlmiş infrastrukturların yaratdığı texniki risklərlə əlaqələndirir.
Amerika sistemli böhrana daxil olur? Əsas təhlükə haradadır?
Beş gün ərzində yaşanan hadisələrə ayrı-ayrılıqda baxanda onların müxtəlif texniki səbəbləri görünür. Lakin ümumi mənzərə daha ciddi strateji problemə işarə edir.
ABŞ dünyanın ən inkişaf etmiş rəqəmsal iqtisadiyyatına malik ölkələrindən biridir. Onun maliyyə sistemi, aviasiyası, dövlət idarəçiliyi və təhlükəsizlik infrastrukturu mürəkkəb texnoloji şəbəkələrdən asılıdır.
Bu asılılıq həm güc, həm də zəiflik mənbəyidir.
Bir tərəfdən, rəqəmsal texnologiyalar milyonlarla əməliyyatın sürətli və effektiv aparılmasına imkan verir. Digər tərəfdən, kiçik texniki xəta bəzən çox böyük sistemlərin fəaliyyətini dayandıra bilir.
Burada üç strateji risk ön plana çıxır.
Birincisi, köhnəlmiş infrastrukturlar. Reuters-in araşdırması göstərir ki, ABŞ hava hərəkətini idarəetmə sistemində onilliklər əvvələ aid avadanlıqlardan hələ də istifadə edilir. Bəzi komponentlərin əvəzlənməsi belə çətinləşib.
İkincisi, rəqəmsal asılılığın həddindən artıq artması. Microsoft və JPMorgan Chase hadisələri göstərir ki, böyük texnoloji platformaların fəaliyyəti pozulanda bunun təsiri çoxsaylı şirkətlərə, müştərilərə və dövlət qurumlarına yayıla bilər.
Üçüncüsü, milli təhlükəsizlik sistemlərinin həssaslığı. NSA-nın məxfi rabitə şəbəkəsindəki nasazlıq göstərir ki, ən yüksək təhlükəsizlik standartlarına malik qurumlar belə texniki risklərdən tam sığortalanmayıb.
ABŞ-ın hərbi gücü, kəşfiyyat imkanları, maliyyə resursları və texnoloji üstünlüyü dünya miqyasında böyükdür.
Amma son hadisələr göstərir ki, nəhəng dövlətin gücü yalnız ordusunun, iqtisadiyyatının və texnologiya şirkətlərinin böyüklüyü ilə ölçülmür. Həmin sistemlərin fasiləsiz və etibarlı işləməsi də strateji gücün ayrılmaz hissəsidir.
Təyyarələrin havaya qalxa bilmədiyi, bank əməliyyatlarının pozulduğu, milyonlarla insanın kommunikasiya vasitələrinə çıxışının məhdudlaşdığı və kəşfiyyat qurumunun məxfi şəbəkəsində nasazlıq yarandığı bir həftə ABŞ üçün ciddi xəbərdarlıq sayıla bilər.
Ən təhlükəli ehtimal isə bu nasazlıqların özündən çox, gələcəkdə bir neçə kritik sistemin eyni vaxtda və daha uzun müddət sıradan çıxmasıdır.
Çünki XXI əsrdə supergüclərin zəif nöqtəsi bəzən hərbi bazalarda deyil, server otaqlarında, rabitə xətlərində və köhnəlmiş kompüter şəbəkələrində gizlənir.
Süni intellekt nəzarətdən çıxıb? ABŞ-da baş verənlərin arxasında görünməyən qüvvəmi dayanır?
Beləliklə, Amerikada beş gündə beş böyük böhran yaşandı. Bəs dünyanın ən qüdrətli dövlətinin həyati sistemlərini ard-arda kim, yaxud nə iflic edir? Dünya mediasında və sosial şəbəkələrdə getdikcə daha çox müzakirə olunan versiyalardan biri süni intellektin insan nəzarətindən çıxması ehtimalıdır. Hətta yadplanetlilərin Yerə müdaxiləsi kimi fantastik konspirasiya nəzəriyyələri də ortaya atılır. Bu iddialar hələlik sübuta yetirilməsə də, süni intellektin kritik infrastrukturlara təsiri ciddi müzakirə mövzusudur.
Əsas sual isə budur: İnsan süni intellekti idarə edir, yoxsa artıq onun idarə etdiyi dünyanın əsirinə çevrilir? Bəlkə də XXI əsrin ən böyük qlobal böhranı dövlətlər arasında deyil, insanla özünün yaratdığı süni intellekt arasında yaşanacaq. Amerikadakı hadisələr bu qarşıdurmanın ilk siqnalları ola bilərmi?
T. Turançı,Musavat.com