22 noyabr 1910-cu il: Çubuqla cəzalandırma ləğv edilir, etiraz isə səngimir


1910-cu ildə Braziliya iki ən müasir drednout tipli linkor əldə etdi: “Minas-Jerais” və “San-Paulu”. İngilislərin inşa etdiyi bu gəmilərin hər biri on iki ədəd 305 millimetrlik topla silahlandırılmış, dövrün ən müasir texnologiyaları ilə təchiz olunmuşdu. Braziliya admiralları yeni gəmiləri ilə haqlı olaraq fəxr edirdilər. Axı o dövrdə Avropanın heç də bütün dövlətləri belə üzən qalalara sahib deyildi.
Lakin yeni gəmilərlə yanaşı, Braziliya donanması köhnə və qəddar bir ənənəni də qoruyub saxlamışdı: matrosların qamçılanmasını. Texniki tərəqqi yeddi millik addımlarla irəliləyirdi, intizam qaydaları isə hələ də orta əsrlərin sərtliyindən qurtula bilmirdi.
Braziliyada köləlik rəsmi olaraq 1888-ci ildə, təsvir etdiyimiz hadisələrdən cəmi 22 il əvvəl ləğv edilmişdi. Donanmanın sıravi heyətinin böyük hissəsini qaradərililər və metislər təşkil edirdi. Onların bir çoxu keçmiş qulların ailələrindən çıxmışdı. Zabit korpusu isə, əksinə, əsasən ağdərililərdən ibarət idi.
İntizamı pozan matroslar qamçılanır, bəzi hallarda bu cəza əsl işgəncəyə çevrilirdi. Səbr kasasını daşıran son hadisə isə Marselinu Rodriqes Menezes adlı matrosa 250 qamçı zərbəsi verilməsi qərarı oldu. O, bəriklə yaraladığı gizirlə mübahisə etmişdi. Şahidlərin sözlərinə görə, Menezes cəza zamanı huşunu itirsə də, qamçı zərbələri davam etdirilirdi. İki yüz əlli zərbə! Hətta ən möhkəm insan bədəni belə bu cür cəzaya tab gətirməkdə çətinlik çəkərdi. Səbrin də bir həddi var.
Noyabrın 22-də axşam saatlarında “Minas-Jerais” linkorunun matrosları qiyam qaldırdılar. Gəminin ələ keçirilməsi zamanı bir neçə zabit, o cümlədən komandir öldürüldü. Qısa müddət ərzində “San-Paulu” linkorunun, “Bayya” kreyserinin və “Deodoru” sahil müdafiəsi zirehli gəmisinin heyətləri də üsyançılara qoşuldu.
Hərəkatın rəhbəri təcrübəli qaradərili matros Juan Kandidu Felisberto idi. Sonralar o, “Qara admiral” ləqəbi ilə tanındı. Dörd hərbi gəminin topları o vaxt Braziliyanın paytaxtı olan Rio-de-Janeyroya tuşlandı. Üsyançılar bədən cəzalarının ləğvini, xidmət şəraitinin yaxşılaşdırılmasını, maaşların artırılmasını və qiyam iştirakçılarına amnistiya verilməsini tələb edirdilər.
Həmin axşam prezident Ermes da Fonseka Vaqnerin “Tanqeyzer” operasına baxırdı. Lakin mədəni tədbirin sakit atmosferi qəfildən artilleriya atəşləri ilə pozuldu. Matroslar paytaxta həqiqətən də atəş açdılar. Nəticədə mülki əhali arasında da tələfat qeydə alındı. Beləliklə, etiraz hərəkatı heç də qansız ötüşmədi.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri qamçı cəzasından hələ 1850-ci ildə rəsmi şəkildə imtina etmişdi. Britaniya donanmasında isə bu cür cəzalar 1881-ci ildə tamamilə ləğv olunmuşdu.
Rusiya imperator donanması da uzun müddət bu sərt intizam sisteminin təsiri altında olmuşdu. 1863-cü ildə ən qəddar cəza növləri ləğv edilsə də, keçid qaydalarına əsasən, matroslara 200-ə qədər çubuq zərbəsi, dənizdə isə 100-ə qədər lin zərbəsi vurulmasına hələ də icazə verilirdi. XX əsrin əvvəllərində köhnə qaydalar ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilsə də, kobud rəftar, təhqir və zabitlərin özbaşınalığı birdən-birə aradan qalxmadı. Bunun üçün 1905-ci ildə “Potyomkin” zirehli gəmisində baş verən üsyanı xatırlamaq kifayətdir.
Maraqlıdır ki, braziliyalı matroslar rus dənizçilərinin üsyanı haqqında məlumatlı idilər. Tədqiqatçıların fikrincə, “Potyomkin” hadisəsi onların hazırlığına və mübarizə əzminə təsir göstərmişdi. Deməli, dənizçilər arasında həmrəylik beynəlxalq həmkarlar ittifaqlarının yaranmasından xeyli əvvəl mövcud idi.
Braziliya hökuməti çətin seçim qarşısında qalmışdı. Bədən cəzalarının vacibliyini sübut etmək naminə ölkənin ən müasir linkorlarını batırmaq, yumşaq desək, ağıllı qərar deyildi. Üsyançılara paytaxtı atəşə tutmaq imkanı vermək isə daha böyük təhlükə yaradırdı.
Aparılan danışıqlardan sonra hakimiyyət bədən cəzalarının ləğvinə və üsyançılara amnistiya verilməsinə razılıq verdi. Noyabrın 27-də matroslar tələblərinin yerinə yetirildiyini düşünərək gəmiləri yenidən komandanlığın sərəncamına qaytardılar.
Lakin hekayənin bundan sonrakı hissəsi heç də qəhrəmanlıq və ədalət nümunəsi olmadı. Donanma rəhbərliyi etibarsız hesab etdiyi matroslardan qurtulmağa başladı. İşdən çıxarılmalar və həbslər bir-birini əvəz etdi. Dekabr ayında Kobras adasında baş verən yeni qiyamdan sonra isə amansız repressiyalar başladı.
On altı məhbus həbsxana kamerasında boğularaq öldü. Juan Kandidu sağ qalan cəmi iki nəfərdən biri idi. Sonralar onu psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirdilər, donanmadan xaric etdilər. Ömrünün qalan hissəsini ağır şəraitdə yaşadı, dolanışığını əsasən balıq satmaqla təmin etdi. Vaxtilə dörd hərbi gəminin heyətinə rəhbərlik etmiş “Qara admiral” 1969-cu ildə vəfat etdi.
Juan Kandidu Felisberto (1880–1969) – “Qara admiral” ləqəbi ilə tanınan braziliyalı matros.
Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, Braziliya dövləti Juan Kandidu Felisberto və onun silahdaşlarına yalnız 2008-ci ildə, yəni üsyandan təxminən bir əsr sonra ölümündən sonra amnistiya verdi. Ədalət, nəhayət, bərqərar oldu. Amma o qədər gecikmişdi ki, bu qərarı gözləyənlərin böyük əksəriyyəti artıq həyatda deyildi.
Bu hadisə dünyanın bütün donanmaları üçün ciddi dərs oldu. Müasir linkorları xaricdən almaq, ən güclü toplarla silahlandırmaq mümkündür. Ancaq öz matroslarına müasir münasibəti kənardan gətirmək olmur. Bunun üçün düşüncə tərzini, idarəçilik mədəniyyətini və insanlara münasibəti dəyişmək lazımdır.
Rio-de-Janeyroda baş verənlər bir daha göstərdi ki, insan ləyaqətini tapdalamaqla intizam yaratmaq mümkün deyil. Bəzən 250 qamçı zərbəsi belə hakimiyyətin istədiyi itaəti təmin etmir. Amma paytaxta tuşlanmış bir neçə iriçaplı top illərlə eşidilməyən səslərin birdən-birə eşidilməsinə kifayət edir.
Rəsmiyyə Şərifova, KONKRET.az
1 mənbə
