Uşaq hüquqları: Dövlətin prioriteti, cəmiyyətin məsuliyyəti


6.3.3. insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığının artırılması;
20 Noyabr – Ümumdünya Uşaq Hüquqları Günü bütün dünyada uşaqların hüquq və azadlıqlarının qorunmasının, onların təhlükəsiz və sağlam mühitdə böyüməsinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir. Bu tarixin seçilməsi təsadüfi deyil. 1959-cu il noyabrın 20-də BMT tərəfindən Uşaq Hüquqları Bəyannaməsi, 1989-cu ilin eyni tarixində isə Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiya qəbul edilib. Konvensiya uşaqların yaşamaq, inkişaf etmək, təhsil almaq, sağlamlığının qorunması, zorakılıq və ayrı-seçkilikdən müdafiə olunmaq kimi fundamental hüquqlarını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan 20 noyabr yalnız əlamətdar tarix deyil, həm də dövlətlərin, ailələrin və bütövlükdə cəmiyyətin uşaqlar qarşısında daşıdığı məsuliyyəti xatırladan mühüm gündür.
Müasir dövrdə uşaq hüquqlarının müdafiəsi dövlətin sosial siyasətinin və insan kapitalının inkişafı strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur. Çünki uşaqların sağlam, savadlı və təhlükəsiz mühitdə böyüməsi gələcək cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini müəyyənləşdirən başlıca amillərdəndir. Uşaq hüquqları yalnız təhsil və səhiyyə xidmətlərindən istifadə imkanları ilə məhdudlaşmır. Buraya uşağın öz fikrini sərbəst ifadə etməsi, şəxsiyyətinə hörmət göstərilməsi, ailə mühitində qayğı ilə əhatə olunması və istənilən formada istismardan qorunması da daxildir. Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, uşaqların hüquqlarının təmin edilməsi təkcə valideynlərin deyil, dövlət qurumlarının, təhsil müəssisələrinin və ictimai institutların birgə məsuliyyətidir.
Bu istiqamətdə profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsi, uşaqların hüquqi maarifləndirilməsi və onların üzləşə biləcəyi risklərin vaxtında müəyyən edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsallaşmanın sürətləndiyi müasir şəraitdə uşaqların internet mühitində təhlükəsizliyinin təmin olunması, kibertəhdidlərdən, kiberzorakılıqdan və zərərli məzmundan qorunması da diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Eyni zamanda, uşaqlara qarşı zorakılıq, laqeyd münasibət və hüquq pozuntuları ilə bağlı müraciət mexanizmlərinin əlçatan olması, belə hallara operativ və effektiv müdaxilə edilməsi onların hüquqlarının real təminatına xidmət edən mühüm amillərdəndir.
Azərbaycanda da uşaq hüquqlarının müdafiəsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Ölkəmiz 1992-ci ildə BMT-nin Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyasına qoşulub, 1998-ci ildə isə “Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilib. Bu hüquqi sənədlər uşaqların mənafelərinin qorunması, onların hərtərəfli inkişafı və sosial müdafiəsinin təmin edilməsi üçün mühüm normativ əsas yaradır. Eyni zamanda valideyn himayəsindən məhrum olmuş, əlilliyi olan, xüsusi qayğıya ehtiyac duyan və sosial həssas qruplara aid uşaqların hüquqlarının müdafiəsi xüsusi diqqət tələb edir. Burada əsas prinsip ondan ibarətdir ki, hər bir uşaq sosial vəziyyətindən, sağlamlıq imkanlarından və ailə şəraitindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlara malikdir. Hüquqi təminatlarla yanaşı, bu prinsiplərin gündəlik həyatda real tətbiqi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan, uşaq hüquqlarının müdafiəsi yalnız qanunvericiliklə müəyyən edilmiş normaların icrası ilə məhdudlaşmamalı, həm də cəmiyyətin bütün təbəqələrinin birgə məsuliyyətinə çevrilməlidir. Təhsil müəssisələri, dövlət qurumları, ailələr və vətəndaş cəmiyyəti uşaqların təhlükəsiz mühitdə böyüməsi, zorakılıqdan və ayrı-seçkilikdən qorunması, keyfiyyətli təhsilə və tibbi xidmətlərə çıxışının təmin olunması istiqamətində koordinasiyalı fəaliyyət göstərməlidir. Xüsusilə uşaqların fikirlərinin dinlənilməsi, onların maraq və ehtiyaclarının qərarların qəbulunda nəzərə alınması sağlam və inklüziv cəmiyyətin formalaşmasının vacib şərtlərindəndir.
Bu gün uşaq hüquqları ilə bağlı ən aktual məsələlərdən biri rəqəmsal təhlükəsizlikdir. İnternetin, sosial şəbəkələrin və müxtəlif rəqəmsal platformaların uşaqların gündəlik həyatında geniş yer tutması yeni imkanlarla yanaşı, ciddi risklər də yaradır. Kiberzorakılıq, şəxsi məlumatların yayılması, yaşa uyğun olmayan məzmunlara çıxış və internet asılılığı uşaqların psixoloji və sosial inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən müasir uşaq hüquqları siyasəti yalnız ənənəvi müdafiə mexanizmləri ilə kifayətlənməməli, rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyin təmin edilməsini də əhatə etməlidir. Valideynlərin rəqəmsal savadlılığının artırılması, məktəblərdə internet təhlükəsizliyi ilə bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi və uşaqların şəxsi məlumatlarının qorunması bu istiqamətdə vacib addımlardır.
Digər mühüm məsələ uşaqların psixoloji rifahı və ailədaxili münasibətlərdir. Bəzən cəmiyyətdə uşağın maddi ehtiyaclarının qarşılanması onun bütün hüquqlarının təmin edilməsi kimi qəbul olunur. Halbuki uşağın dinlənilmək, fikirlərinə hörmət göstərilmək, emosional dəstək almaq və təhlükəsiz psixoloji mühitdə yaşamaq hüququ da var. Məktəbdə zorakılıq, ailədaxili psixoloji təzyiq, həddindən artıq akademik gözləntilər və uşaqların fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmaması onların inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə inklüziv təhsilin genişləndirilməsi, xüsusi təhsil ehtiyacları olan uşaqlar üçün uyğun şəraitin yaradılması və məktəb psixoloji xidmətlərinin gücləndirilməsi vacib istiqamətlərdəndir. Unutmamalıyıq ki, uşağın şəxsiyyətinə hörmət göstərilməsi onun gələcəkdə özünəinamlı, məsuliyyətli və cəmiyyətə faydalı fərd kimi formalaşmasının əsas şərtlərindən biridir.
Ümumdünya Uşaq Hüquqları Günü bizə bir həqiqəti xatırladır: uşaqlar yalnız gələcəyimizin təminatçısı deyil, həm də bu gün hüquqları qorunmalı olan müstəqil şəxsiyyətlərdir. Onların hüquqlarının müdafiəsi formal qanunvericilik öhdəliyi kimi deyil, cəmiyyətin mənəvi və sosial inkişafının göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. Dövlətin yaratdığı hüquqi və institusional mexanizmlər ailənin qayğısı, məktəbin düzgün yanaşması və cəmiyyətin həssas münasibəti ilə tamamlanmalıdır. Hər bir uşağın təhlükəsiz böyüməsi, keyfiyyətli təhsil alması, öz bacarıqlarını inkişaf etdirməsi və xoşbəxt uşaqlıq yaşaması üçün əlverişli mühitin yaradılması ümumi məsuliyyətimizdir. Çünki uşaqların hüquqlarına hörmət edən cəmiyyət əslində öz gələcəyinə, insan kapitalına və davamlı inkişafına hörmət etmiş olur.
Ruslan Zəngəzur
Yazı Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb
