Şəxsi məlumatlar kimin əlinə keçir?


"Texnologiya şirkətləri istifadəçi məlumatlarını yalnız müəyyən hüquqi əsaslar çərçivəsində emal edə bilər. Razılıq olmadan toplama və ya kommersiya məqsədli istifadə isə inzibati cərimədən cinayət məsuliyyətinə qədər uzanan nəticələr yaradır — son illərin nümunələri bunu açıq göstərir".
Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti, Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri Fərid Musayev deyib.
Mütəxəssis bildirib ki, razılıq tək yol deyil amma ən çox pozulan şərtdir. Beynəlxalq təcrübədə və Azərbaycan qanunvericiliyində şəxsi məlumatların emalı üçün ən azı bir hüquqi əsas tələb olunur: i
"İstifadəçinin açıq razılığı, xidmətin göstərilməsi üçün zəruri olan müqavilə, qanuni öhdəlik və ya məhdud hallarda qanuni maraq. Lakin şirkətlər praktikada ən çox razılıq rejimini pozur — çünki razılıq konkret məqsəd üçün, məlumatlı şəkildə və geri götürülə bilən formada alınmalıdır.
"Fərdi məlumatlar haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu (998-IIIQ) məhz bu prinsipləri təsbit edir: məlumatların qanuni və ədalətli toplanması, məqsədə uyğunluq, minimumlaşdırma və subyektin hüquqlarına hörmət. Ümumi istifadə şərtlərinin içinə "gizlədilmiş" razılıq isə etibarlı hüquqi əsas sayılmır.
Kommersiya məqsədli istifadə ayrıca əsas tələb edir. Marketinq, profilləşdirmə və hədəflənmiş reklam üçün məlumatların istifadəsi adətən ayrıca, seçmə (opt-in) razılıq tələb edir. Şirkətin "xidmətin təkmilləşdirilməsi" adı altında davranış məlumatlarını reklam şəbəkələrinə ötürməsi hüquqi cəhətdən ən riskli ssenarilərdən biridir.
Bu riskin miqyası son iki ildə aydın görünüb. İrlandiya Məlumatların Mühafizəsi Komissiyası TikTok-u AB istifadəçilərinin məlumatlarını adekvat təminat olmadan Çinə ötürdüyünə görə 530 milyon avro, LinkedIn-i hədəflənmiş reklam üçün qanunsuz davranış profilləşdirməsinə görə 310 milyon avro cərimələyib. Fransanın CNIL orqanı isə Google-a Gmail istifadəçilərinə razılıq olmadan reklam göstərdiyinə və kukiləri qanunsuz yerləşdirdiyinə görə 325 milyon avro cərimə tətbiq edib. Ümumilikdə GDPR qüvvəyə mindiyi 2018-ci ildən bəri Avropada tətbiq olunan cərimələrin məbləği 7 milyard avronu keçib, ən böyük tək cərimə isə Meta-ya qarşı 1,2 milyard avro təşkil edir.
Azərbaycanda məsuliyyət: inzibati, mülki və cinayət. Yerli hüquq çərçivəsində razılıq olmadan toplama və ya məlumatlardan qanunsuz istifadə bir neçə səviyyədə məsuliyyət yaradır: - İnzibati məsuliyyət — İnzibati Xətalar Məcəlləsi çərçivəsində cərimə, həmçinin məlumatların silinməsi və ya emalın dayandırılması tələbləri; - Mülki məsuliyyət — zərərçəkmiş şəxsin mənəvi və maddi ziyanın ödənilməsi, qanunsuz emalın dayandırılması tələbi ilə məhkəməyə müraciət hüququ; - Cinayət məsuliyyəti — qanunsuz toplama və yaymanın ağır nəticələr yaratdığı hallarda; - Müqavilə və reputasiya riski — tərəfdaşların audit tələbləri, ISO 27001 kimi sertifikatların itirilməsi, müştəri etimadının azalması.
Avropa və ya Kaliforniya istifadəçiləri ilə işləyən şirkətlər üçün isə GDPR və CCPA normaları da tətbiq olunur — burada cərimələr illik dövriyyənin 4 faizinə qədər çata bilər.
Nəticə sadədir, istifadəçi məlumatı texnologiya şirkətləri üçün ən dəyərli resursdur, lakin onun hər bir istifadəsi hüquqi əsas tələb edir. Razılıq olmadan toplanan və kommersiyalaşdırılan məlumat isə qısamüddətli gəlir gətirsə də, uzunmüddətli cərimə və etimad itkisi riskini daşıyır".
Report+1 mənbə