Kainat planetlərlə doludur: Bəs niyə heç kimi tapa bilmirik?


Süd Yolu qalaktikasında yüz milyardlarla ulduz var. Bu ulduzların əhəmiyyətli bir hissəsinin ətrafında planetlər dövr edir. Müşahidə edilə bilən kainatda isə yüz milyardlarla, hətta ehtimal ki, trilyonlarla qalaktika mövcuddur.
Belə nəhəng bir kainatda Yerdən başqa həyatın mövcud olması heç də məntiqsiz görünmür.
Lakin maraqlı bir vəziyyətlə qarşı-qarşıyayıq: Bəşəriyyət minlərlə planet kəşf edib, uzaq ulduzların atmosferlərini araşdırmağa başlayıb, kosmosdan gələ biləcək süni radio siqnallarını onilliklərdir axtarır. Buna baxmayaraq, Yerdən kənarda həyatın mövcudluğu hələ də təsdiqlənməyib.
Bəs bu səssizlik bizə nə deyir?
Bu günədək kəşf edilmiş ekzoplanetlərin sayı 6 mini ötüb. Onların arasında Yer ölçüsünə yaxın olanlar da, öz ulduzlarının yaşana bilən zonasında dövr edənlər də var.
Yaşana bilən zona planetin səthində uyğun atmosfer şəraiti olduğu təqdirdə maye suyun mövcudluğuna imkan verə biləcək məsafə intervalıdır. Lakin bu zonada yerləşmək planetin həqiqətən yaşamaq üçün əlverişli olması demək deyil. Atmosferin tərkibi, ulduzdan aldığı radiasiya və geoloji xüsusiyyətlər də mühüm rol oynayır.
Üstəlik, maye suyun mövcudluğu belə həyatın yarandığını sübut etmir.
FERMI PARADOKSU: HAMI HARADADIR?
1950-ci ildə fizik Enriko Fermi tərəfindən irəli sürülmüş məşhur sual bu gün də müzakirə olunur: Əgər kainatda texnoloji sivilizasiyaların yaranması mümkündürsə, bəs niyə hələ onların izlərinə rast gəlməmişik?
Bu sual adətən Fermi paradoksu adlandırılır.
Bunun bir neçə mümkün izahı var.
Bəlkə də sadə həyat kainatda geniş yayılıb, lakin mürəkkəb canlıların və texnoloji sivilizasiyaların inkişafı son dərəcə nadir hadisədir.
Ola bilsin ki, sivilizasiyalar bir-birindən o qədər uzaqda yerləşirlər ki, aralarında kommunikasiya fiziki baxımdan mümkün olsa belə, praktiki cəhətdən olduqca çətindir.
Süd Yolu qalaktikasının diametri təxminən 100 min işıq ilidir. Qalaktikamızın digər ucundan göndərilən radio siqnalının bizə çatması on minlərlə il çəkə bilər. Göndərdiyimiz cavabın geri çatması da təxminən eyni qədər vaxt tələb edər.
Üstəlik, bir sivilizasiyanın radio siqnalları yaydığı dövr kosmik zaman miqyasında olduqca qısa ola bilər. Hətta iki sivilizasiya eyni qalaktikada mövcud olsa belə, onların texnoloji inkişaf mərhələləri zaman baxımından üst-üstə düşməyə bilər.
Bunlar mümkün izahlardır. Hələlik hansının doğru olduğunu bilmirik.
BƏLKƏ DƏ YANLIŞ YERLƏRDƏ AXTARIŞ APARIRIQ?
Yer üzündə həyatın tarixi 3,5 milyard ildən də əvvələ gedib çıxır. Bununla müqayisədə bəşəriyyətin kosmosa güclü radio siqnalları göndərə bilən texnologiyaya sahib olmasının cəmi bir əsrə yaxın tarixi var.
Bu müqayisə mühüm bir məqamı üzə çıxarır: Bir planetdə həyatın mövcud olması orada radio teleskopları və ya kosmik aparatlar hazırlayan sivilizasiyanın yaşadığı anlamına gəlmir.
Əgər başqa dünyalarda həyat varsa, onun böyük hissəsi mikroorqanizmlərdən ibarət ola bilər.
Buna görə də astronomlar yalnız ağıllı sivilizasiyaların siqnallarını axtarmırlar. Onlar planetlərin atmosferlərində həyatla əlaqəli ola biləcək kimyəvi izləri də araşdırırlar.
Ceyms Uebb Kosmik Teleskopu kimi rəsədxanalar bəzi ekzoplanetlərin atmosferindəki molekulları tədqiq edə bilir. Lakin oksigenin, metanın və ya başqa bir molekulun aşkarlanması özlüyündə bioloji həyatın sübutu deyil. Eyni maddələr həyatla əlaqəsi olmayan kimyəvi və geoloji proseslər nəticəsində də yarana bilər.
KAİNATIN SƏSSİZLİYİ HƏQİQƏTƏN SƏSSİZLİKDİRMİ?
Burada diqqətdən kənarda qalan bir məqam var.
Bəşəriyyət kainatın həyat əlamətləri baxımından yalnız çox kiçik bir hissəsini araşdıra bilib. Kəşf etdiyimiz minlərlə planet Süd Yolunda mövcud olduğu ehtimal edilən ümumi planet sayının yanında olduqca kiçik bir nümunədir.
Üstəlik, bir planeti kəşf etmək və onun səthində həyatın olub-olmadığını müəyyənləşdirmək tamamilə fərqli texniki çətinliklər tələb edir.
Bu günədək yerdənkənar həyatı təsdiqləyəcək sübut əldə edə bilməməyimiz kainatda tək olduğumuzu göstərmir. Eyni zamanda kainatın nəhəngliyi də başqa canlıların mütləq mövcud olduğunu sübut etmir.
Hazırda elmi baxımdan deyə biləcəyimiz daha məhduddur: Həyatın ən azı bir planetdə yarandığını bilirik. Lakin bu prosesin kainatda nə qədər tez-tez baş verdiyindən hələ xəbərimiz yoxdur.
Bəlkə də həyat kosmik miqyasda geniş yayılmış təbii hadisədir. Bəlkə də son dərəcə nadir şərtlərin nəticəsidir.
Bu iki ehtimalı bir-birindən ayırmağa imkan verəcək amil kainatın böyüklüyü ilə bağlı ehtimallarımız deyil, başqa bir dünyadan əldə edəcəyimiz və elmi cəhətdən təsdiqlənə bilən bioloji sübutlar olacaq.
Nuray,
AzNews.az
