Çinli süni intellekt tərtibatçıları niyə biznes qurmaq üçün vətənlərinə qayıdırlar?


Moonshot AI şirkətinin Kimi K3 modeli Amerikanın süni intellekt sistemlərinin ən güclü Çin rəqibi kimi özünü göstərdikdə təbii sual yarandı: startapın təsisçisi Yan Çjilin niyə layihəsini inkişaf etdirmək üçün ABŞ-də qalmadı?
Yan Karnegi Mellon Universitetində doktorluq dərəcəsi alıb, Facebook AI Research və Google Brain tədqiqat bölmələrində çalışıb, həmçinin böyük dil modellərinin inkişafına təsir göstərmiş iki elmi işin həmmüəllifi olub. Apple alimi öz komandasına cəlb etməkdə o qədər maraqlı idi ki, Yanın elmi rəhbəri Ruslan Salaxutdinov şirkətin yüksəkvəzifəli menecerinə mütəxəssisin Çinə qayıdacağını bildirdikdə həmin menecer ona Apple-ın Pekin ofisində iş təklif edib. Lakin Yan bunun əvəzinə Moonshot şirkətini təsis edib. İyul ayında startap performans baxımından ABŞ-nin qabaqcıl modelləri ilə müqayisə oluna bilən, lakin daha ucuz başa gələn süni intellekt modelini təqdim edərək Amerika bazarında böyük rezonans doğurub. Bu yay 35 milyard dollar dəyərləndirmə ilə investisiya cəlb edən şirkət Honq Konq birjasına çıxmaq üçün müraciət edib.
İyirmi il ərzində Çin ABŞ üçün xaricdən elmi kadrların əsas mənbələrindən biri olub. Amerika universitetlərini bitirən çoxsaylı çinli məzunlar dünyanın ən inkişaf etmiş startap və vençur kapitalı ekosisteminin formalaşdığı ABŞ-nin özəl sektorunda işləmək üçün ölkədə qalmağa üstünlük verirdilər. Silikon Vadisi hələ də çinli texnologiya mütəxəssislərini cəlb etsə də, Yanın qərarına bənzər hallar getdikcə daha çox müşahidə olunur. Stenford Universitetinin tədqiqatçıları 2018-ci ildən başlayaraq ABŞ-də çalışan Çin əsilli alimlərin ölkədən getməsində kəskin artım qeydə alıblar. Çin Təhsil Nazirliyinin statistikası isə xaricdə təhsil aldıqdan sonra vətənə qayıdan və Çində «dəniz tısbağaları» adlandırılan məzunların hekayəsini başqa tərəfdən göstərir: 2025-ci ildə 570 600 çinli tələbə təhsil almaq üçün xaricə gedib, 535 600 nəfər isə diplom aldıqdan sonra ölkəsinə qayıdıb.
Biznes qurmağa başlayan bir çox sahibkar üçün bu qərar praqmatik səbəblərlə bağlıdır. Hazırda Çində maliyyə cəlb etmək daha asandır: Kaliforniyada adi hesab ediləcək tərcümeyi-hal vətəndə investorların, yerli hakimiyyət orqanlarının, gələcək əməkdaşların və müştərilərin gözündə böyük əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, Yanınki qədər təsirli peşəkar təcrübəyə malik məhdud sayda mütəxəssisə bu, çətin ki, aid olsun. Onlar istənilən yerdə maliyyə tapa bilərdilər. Vətənə qayıtmaq qərarını izah edən Qo İçen qədim Çin atalar sözünü xatırladır: «Feniksin quyruğu olmaqdansa, toyuğun başı olmaq yaxşıdır». Qo Berklidəki Kaliforniya Universitetində statistika və maşın öyrənməsi üzrə bakalavr təhsili alıb, Harvard Biznes Məktəbində isə MBA dərəcəsi əldə edib. Üç ildən bir qədər çox əvvəl o, Sinqapura köçərək CapGo şirkətini yaradıb. Bu xidmət süni intellekt vasitəsilə müştərilər üçün minlərlə veb-sayt hazırlayır və brendlərin axtarış sistemlərində və çatbotlarda görünürlüğünü artırır. Sahibkar vaxtının yarısını Pekində keçirir. Qonun sözlərinə görə, Çində investisiya cəlb etmək də asan deyil. Lakin orada o, yerli fondların gözündə rəqiblərindən müsbət mənada fərqlənir. Silikon Vadisində isə belə üstünlük əldə edə bilməzdi.
Bununla yanaşı, vençur kapitalı yeganə dəstək mənbəyi deyil. Regional hakimiyyət orqanları vətənə qayıdan sahibkarları cəlb etmək üçün fəal rəqabət aparır, ixtisaslaşmış fondlar və istedadlı mütəxəssislərin cəlb edilməsi proqramları yaradırlar. Şençjen və Hançjou kimi texnologiya mərkəzlərində qrant və inkubasiya proqramları tətbiq olunub. Məsələn, Şençjen müəyyən edilmiş meyarlara cavab verən startap təsisçilərinə 1 milyon yuana (təxminən 150 min dollar) qədər subsidiya ayırır. Pekinin İçjuan qəsəbəsi isə xaricdən qayıdan sahibkarları yaşayış yerləri, ofis sahələri və kapital təminatı vədləri ilə cəlb edir.
Çinli iş adamlarının indiki nəsli ümumilikdə əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha firavan şəraitdə böyüyüb. Ailələri ABŞ-nin aparıcı universitetlərində təhsil və yaşayış xərclərini ödəyə bilən Qo kimi tələbələr vaxtilə Mark Zukerberq və ya Bill Qeytsin qurduğu qədər böyük xəyallar qura bilirlər. Çin iqtisadiyyatının yetkinləşməsi vətənə qayıdanlara əvvəlki nəsillərlə müqayisədə iri biznes qurmaq üçün daha çox imkan yaradır. Bu isə mümkün uğursuzluğun Çin texnologiya sektorunun ilk sahibkarlarının üzləşdiyi ağır məhrumiyyətlərə səbəb olmayacağına inam verir. JD.com-un təsisçisi Lyu Tsyandun doğulduğu şəhərdən nüfuzlu universitetə qəbul olunan ilk şəxs olub. Məlum olduğu kimi, varlanmazdan əvvəl maddi çətinliklər səbəbindən ilk sevgilisindən ayrılıb. Cek Ma isə kollecə qəbul imtahanlarından iki dəfə kəsilib və nəticədə Hançjou Pedaqoji Universitetinə daxil olub. Məzun olduqdan sonra ingilis dili müəllimi işləyərək ayda cəmi 15 dollar qazanıb. Hər iki sahibkar biznesini əsrin əvvəllərində, Çinin indikindən xeyli kasıb olduğu dövrdə qurub. Dünya Bankının məlumatına görə, 1995-ci ildə ölkədə adambaşına düşən ÜDM təxminən 612 dollar təşkil edirdi. 2015-ci ilə qədər bu göstərici 13 dəfə artaraq 8175 dollara çatıb.
Bir çox çinli alim və startap təsisçisi üçün ABŞ yaşamaq və işləmək baxımından getdikcə daha az əlverişli ölkəyə çevrilir. 2018-ci ildə Donald Trampın birinci administrasiyası Çin əsilli alimlər və müəllimlər arasında iqtisadi casusluq hallarını aşkarlamağa yönəlmiş «Çin təşəbbüsü» proqramını başladıb. Təşəbbüs 2022-ci ildə dayandırılsa da, onun yaratdığı mənfi təəssürat qalmaqdadır. Casusluq ittihamları, ixrac nəzarəti və Çinlə əlaqəli şirkətlərə ehtiyatlı münasibət elmi laboratoriyalarda, Direktorlar Şuralarında və investorlarla danışıqlarda insanların mənşəyi məsələsini daha həssas mövzuya çevirib. Stenford Universitetinin 2026-cı ildə apardığı araşdırma göstərir ki, 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-də təbiət elmləri və mühəndislik sahələrində doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş Çin vətəndaşlarının 90%-dən çoxu beş il sonra da ölkədə qalırdı. 2023-cü ilə qədər isə bu göstərici 83%-ə enib.
Tramp dövrünün kəskin antiimmiqrasiya ritorikası narahatlığı daha da artırıb. Halbuki özünü yad hiss etmək problemi ondan əvvəl də mövcud idi. 2013-cü ildə Journal of Applied Psychology jurnalında dərc edilmiş araşdırma göstərib ki, ABŞ-də çalışan və xarici aksentlə danışan sahibkarlar oxşar göstəricilərə malik rəqiblərlə müqayisədə daha az maliyyə cəlb edirdilər. Bunun səbəblərindən biri investorların belə təsisçilərin liderlik və danışıqlar aparmaq bacarıqlarını daha zəif qiymətləndirməsi idi.
Pekin və ya Şanxayda isə aksent sahibkarların investorlarla münasibət qurmasına mane olmur. Mədəni istinadlar daha təbii başa düşülür, sosial əlaqələr isə daha sıxdır. Çin əsilli sahibkarlar investorların birbaşa ifadə etmədikləri fikirlərin də mənasını anlaya bilirlər. Onlar işgüzar naharların etiket qaydalarını yaxşı bilirlər və peşəkar məsləhət almaq üçün hər zaman keçmiş universitet yoldaşlarına zəng edə bilirlər.
Bundan əlavə, ailəyə yaxın olmaq da mühüm rahatlıq yaradır. Massaçusets Texnologiya İnstitutunda təhsil aldığı müddətdə həyat yoldaşından ayrı yaşamış, daha sonra Çinin aparıcı süni intellekt laboratoriyalarından biri olan Z.ai-da işləmək üçün Pekinə qayıtmış tədqiqatçılardan biri AI Proem podkastında etiraf edib: «Mən Çinə həyat yoldaşıma görə qayıtdım».
Qo da oxşar səbəbləri əsas götürüb. On ildən çox xaricdə yaşadıqdan sonra o, doğmalarına yaxın olmaq üçün vətənə qayıtmaq istəyib. Sahibkar etiraf edir ki, Çin və Sinqapur arasında biznes aparmaq ABŞ-də fəaliyyət göstərməklə müqayisədə şirkətin gələcəkdə satılması üçün daha az imkan yaradır. Lakin ailə rahatlığı və Çinin birinci dərəcəli meqapolislərindəki həyat səviyyəsi onun üçün daha vacib olub.
Pekində startap qurmaq San-Fransiskodakı qədər çətindir. Qo qeyd edir ki, bəzi tanışları bu gərgin rəqabətə tab gətirməyərək sabit maaş və güclü hesablama resurslarına çıxış əldə etmək üçün iri texnologiya korporasiyalarında işləməyə üstünlük veriblər. Onlar bunu öz layihələrini ayaqda saxlamaq uğrunda mübarizədən daha yaxşı seçim hesab ediblər. Qo özü isə biznesini qurmağa davam etmək niyyətindədir – öz vətənində.
1 mənbə