1929-cu il: ABŞ-də başlayan maliyyə fəlakəti dünyanı necə Böyük Depressiyaya sürüklədi?


1929-cu ilin oktyabrında Uoll-Stritdə başlayan kütləvi satışlar ABŞ fond bazarının tarixində ən ağır çöküşlərdən birinə səbəb oldu. Bir neçə il əvvəl sərvət qazanmağın ən asan yolu hesab edilən səhmlər milyonlarla investor üçün böyük itkilər mənbəyinə çevrildi. Lakin əsl fəlakət bundan sonra baş verdi: bankların ardıcıl müflisləşməsi, kredit sisteminin iflic olması və işsizliyin sürətlə artması ABŞ iqtisadiyyatını Böyük Depressiyaya sürüklədi.
1920-ci illər Amerika iqtisadiyyatının tarixində misilsiz nikbinlik dövrü idi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra sənaye istehsalı genişlənir, avtomobil və elektrik avadanlıqları kütləvi istehlak məhsullarına çevrilirdi. Əhalinin gəlirlərinin artması və kreditlərin əlçatanlığı istehlakı stimullaşdırırdı.
Bu yüksəliş fond bazarına da sirayət etmişdi. Səhmlərin bahalaşması artıq təkcə peşəkar investorları deyil, sıravi amerikalıları da birjaya cəlb edirdi. Cəmiyyətdə belə bir inam formalaşmışdı ki, səhmlərin qiyməti uzun müddət yüksəlməyə davam edəcək.
1921-ci ildən 1929-cu ilin sentyabrına qədər “Dow Jones” sənaye indeksi təxminən altı dəfə yüksəldi. Səhmlərə investisiya etmək getdikcə uzunmüddətli sərmayədən daha çox sürətli varlanmaq vasitəsi kimi qəbul olunurdu.
Borcla qurulan sərvət
1920-ci illərin sonlarında birjada ən təhlükəli tendensiyalardan biri səhmlərin borc vəsaitləri hesabına alınması idi.
Margin trading adlandırılan bu mexanizmdə investor səhmin dəyərinin cüzi hissəsini ödəyir, qalan məbləği brokerdən borc götürürdü.
Məsələn, investor 10 min dollarlıq səhm portfelini cəmi 1 000 dollar şəxsi vəsaitlə formalaşdıra bilərdi. Səhmlərin qiyməti 10% artdıqda onun ilkin kapitalına nisbətdə gəliri 100%-ə çata bilərdi.
Lakin mexanizm əks istiqamətdə də işləyirdi. Qiymətlərin 10% azalması investorun şəxsi kapitalını tamamilə silə bilərdi.
Bu sistem fond bazarını son dərəcə həssas vəziyyətə gətirmişdi. Qiymətlər düşməyə başladıqda brokerlər əlavə təminat tələb edir, investorlar isə vəsait tapa bilmədiklərindən səhmlərini məcburən satırdılar. Nəticədə satışlar yeni satışlara səbəb olurdu.
Qara oktyabr: Bir neçə gündə dağılan illüziya
1929-cu ilin sentyabrında fond bazarı tarixi zirvəyə çatdı. Lakin həmin dövrdə iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində zəifləmə əlamətləri görünürdü.
Sənaye istehsalının artım tempi yavaşlayır, kənd təsərrüfatı uzunmüddətli maliyyə çətinlikləri yaşayır, borclanma isə yüksək səviyyədə qalırdı.
Oktyabrın 24-də, tarixə “Qara cümə axşamı” kimi düşən gündə, investorların kütləvi şəkildə səhmlərini satması bazarda panika yaratdı.
İri bankların və maliyyəçilərin alış əməliyyatları qiymətləri müvəqqəti sabitləşdirsə də, bazara inam artıq ciddi zədələnmişdi.
Oktyabrın 28-də “Dow Jones” indeksi 12,8% ucuzlaşdı.
Ertəsi gün – 29 oktyabr 1929-cu ildə, tarixə “Qara çərşənbə axşamı” kimi düşən sessiyada indeks daha 11,7% gerilədi.
Həmin gün Nyu-York Fond Birjasında təxminən 16,4 milyon səhm əl dəyişdirdi. Bu, dövr üçün misilsiz həcmdə ticarət idi.
Birja çöküşü bununla bitmədi. 1932-ci ilin iyuluna qədər “Dow Jones” indeksi 1929-cu ilin sentyabrındakı zirvəsindən təxminən 89% dəyər itirdi.
Birja böhranı necə iqtisadi fəlakətə çevrildi?
1929-cu ildəki birja çöküşü Böyük Depressiyanın ən məşhur hadisəsi olsa da, iqtisadi böhranın yeganə səbəbi deyildi.
Fond bazarında baş verən itkilər istehlakçıların və şirkətlərin inamını zəiflətdi. Əhali xərclərini azaltdı, müəssisələr investisiya layihələrini dayandırdı.
Daha ağır zərbə isə bank sistemindən gəldi.
1930-cu ildən etibarən bankların maliyyə vəziyyətinə dair şübhələr əmanətçiləri pullarını geri götürməyə sövq etdi. Kütləvi pul çıxarışları bir çox bankın likvidlik çatışmazlığı ilə üzləşməsinə səbəb oldu.
1930–1933-cü illərdə ABŞ-də təxminən 9 min bank fəaliyyətini dayandırdı.
Bankların bağlanması yalnız əmanətçilərə zərər vurmadı. Kreditlərin əlçatanlığı azaldı, müəssisələrin maliyyələşməsi çətinləşdi və iqtisadi fəallıq daha da zəiflədi.
Federal Ehtiyat Sisteminin bank böhranlarına kifayət qədər güclü reaksiya verməməsi vəziyyəti ağırlaşdıran amillərdən biri oldu. Pul kütləsinin kəskin daralması deflyasiyanı gücləndirdi, qiymətlərin azalması isə borcların real yükünü artırdı.
Beləliklə, maliyyə bazarında başlayan çöküş bank böhranına, oradan isə istehsal və məşğulluq böhranına çevrildi.
ABŞ iqtisadiyyatı dörd ildə təxminən 29% kiçildi
Böyük Depressiyanın nəticələri miqyasına görə müasir Amerika tarixində misilsiz idi.
1929–1933-cü illərdə ABŞ-nin real ümumi daxili məhsulu təxminən 29% azaldı.
İşsizlik 1933-cü ildə təxminən 25%-ə çatdı. Milyonlarla insan evini, yığımını və daimi gəlir mənbəyini itirdi.
Sənaye müəssisələri bağlanır, kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətləri aşağı düşür, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti azalırdı.
Böhran ABŞ sərhədlərini də aşdı. Beynəlxalq kreditlərin azalması, qızıl standartının yaratdığı məhdudiyyətlər və proteksionist ticarət siyasəti Avropa və digər regionların iqtisadiyyatlarına mənfi təsir göstərdi.
1930-cu ildə qəbul edilən Smoot-Hawley tarif qanunu idxal rüsumlarını artırdı. Digər ölkələrin cavab tədbirləri beynəlxalq ticarətdəki geriləməni daha da dərinləşdirdi.
Ruzveltin islahatları iqtisadiyyatı xilas edə bildimi?
1933-cü ildə ABŞ prezidenti seçilən Franklin Delano Ruzvelt iqtisadiyyatın bərpası üçün “New Deal” – “Yeni kurs” proqramını həyata keçirməyə başladı.
Hökumət infrastruktur layihələrinə investisiya yatırdı, iş yerləri yaratdı və maliyyə sektorunda nəzarəti gücləndirdi.
Ən mühüm dəyişikliklərdən biri əmanətlərin sığortalanması sisteminin yaradılması oldu. Bu, əhalinin banklara inamının bərpasına kömək etdi.
1934-cü ildə ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birjalar Komissiyasının (SEC) yaradılması fond bazarında məlumatların açıqlanması və investorların müdafiəsi qaydalarının gücləndirilməsinə imkan verdi.
Eyni zamanda, ABŞ-nin qızıl standartından uzaqlaşması pul siyasətinin yumşaldılmasına şərait yaratdı.
1930-cu illərin ortalarında iqtisadiyyat müəyyən qədər bərpa olunsa da, işsizlik yüksək olaraq qalırdı. 1937–1938-ci illərdə ölkə yenidən tənəzzüllə üzləşdi.
ABŞ-də iqtisadi fəaliyyətin tam bərpası və kütləvi işsizliyin aradan qalxması əsasən İkinci Dünya müharibəsi dövründə istehsalın genişlənməsi ilə mümkün oldu.
1929-cu ilin əsas dərsi
1929-cu il böhranı göstərdi ki, fond bazarındakı qiymət artımı həmişə iqtisadiyyatın fundamental gücünü əks etdirmir.
Spekulyasiya, yüksək borclanma və risklərin düzgün qiymətləndirilməməsi maliyyə sistemində zəifliklər yaradır. Lakin bazarın çökməsinin dərin iqtisadi depressiyaya çevrilib-çevrilməməsi bank sisteminin dayanıqlığından, pul siyasətindən və dövlət qurumlarının reaksiyasından da asılıdır.
Böyük Depressiyanın ən mühüm nəticələrindən biri bu oldu: maliyyə bazarlarında panikanın qarşısının alınması təkcə investorların deyil, bütövlükdə iqtisadiyyatın qorunması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
1929-cu ilin təcrübəsi sonrakı onilliklərdə mərkəzi bankların, maliyyə tənzimləyicilərinin və hökumətlərin böhranlara yanaşmasını kökündən dəyişdirdi.
Mənbə
1 mənbə